1980-чу шарахь дара иза. Ерриге а Нохчийчоьнан дог хьостуш мерза кхаъ кхечира Сочи г1алара. Нохчийн к1анта Далхадов Аптис кхоалг1а меттиг яьккхинера «Советская песня» ц1е йолчу, х1ора шарахь Сочехь д1ахьочу ерригсоюзни конкурсехь. «Ас», «со» боху, советийн союзан массо маь11ера дукха иллиалархой хуьлура цу конкурсехь дакъалоцуш. Цул хьалха я т1аьхьа кхин цкъа а, цхьа а вайнехан иллиалархо юкъавитина вац цу конкурсана. Цундела, Нохч-Г1алг1айн Республикин хьакъволу артист Далхадов Апти «Сочи-80» конкурсан толамхо хилар, баккъал а боккха кхиам бара вайнехан эстрадин культурехь. Аптис конкурсехь д1ааьллачу иллина мукъам баьккхинарг композитор, Димин 1умаран к1ант 1ела вара. Ткъа дешнаш яздинарг нохчийн поэт Мамакаев Эдуард вара. «Даймохк-Нана» яра иллин ц1е.
Нана санна, Даймохк беза, –
Аьлла дита х1оттац со:
Дегабаам барна кхоьру,
Цунна ша ца хетча сов.
Даймохк!
Нана!
Стенца лара
К1анта шуьга безам шен?
Цхьа а терза
Дац и уоза, –
Хоьар бац и дагчу бен!
Мамакаев Эдуардан сирлачу кхоллараллехь тоьллачарех цхьа байт ю иза. Хетарехь. мукъаме ерзоро т1ома яьккхина и тахана а хазаза, йовзаза стаг наггахь бен хир вац вайн махкахь. Чулацам маь1не хиларца, нохчийн поэзи ц1е йолчу башхачу дуьненахь бакъонца лараме меттиг д1алоцуш ю «Даймохк-Нана» ц1е йолу байт. Ткъе пхийтта шо сов хан ю цуьнан дешнаш мукъаме дерзийна, и илли вайна юкъахь деха. Делахь а, цкъа а к1орда ца до цуьнга ладег1а. Ладог1архойн синк1оргене кховда ницкъ кхочуш илли ду иза. Къоман эстрадин классика хилла д1ах1оьттина илли ду, х1ора мог1анера 1анаоьхуш, Даймахке а, нене а болчу безаман шовкъ хиларна. И цхьа илли бен Мамакаев Эдуарда ца яздинехь а, къоман культурин исторехь яха юьсур яра цуьнан ц1е.
Мамакаев Эдуард вина 1939-чу шеран 28-чу апрелехь Соьлжа-Г1алахь. Цуьнан да, нохчийн халкъан сийлахь-воккха яздархо Мамакаев 1арби цу муьрехь Нохч-Г1алг1айн Республикин радиокомитетехь диктор болх беш вара. Амма жима Эду кхоччуш мотт 1емина валале, да чувоьллира, «халкъан мостаг1» ву аьлла, йоцу ц1е а тиллина. И бохам Мамакаевг1еран доьзал 1аьвшина балале, т1ом болабелира, фашисташ вайн Даймахкана ямартлонца т1елатар бахьана долуш. Т1аккха, вайнах махках бахар а лан дийзира. Доцца аьлча, Мамакаев Эдуардан бералла къаьхьа чам бетталуш хилла, хийрачу махкахь, т1ехь да воцуш д1адахаре терра. Бакъду, бералла мел хала хиллехь а, дешар д1а ца тесира Эдуарда. Казахстанехь Джезказгански областерчу Нуринехь чекхъяьккхина к1анта юккъера школа. 1957-чу шарахь вайнахана ц1аберза чекх яьллачу бакъонах пайдаэцна Даймахка ц1авирзина жима стаг. Ц1аверзарца, кхин цхьа хазахетар хилира Эдуардан къоначу дахарехь. Дейтта шарахь ша сатийсина да-нана ган аьтто хилира жимачу стеган. Бакъду, деца марзо к1езиг эцна поэта. Сталинан хьадалчаша къинхетамза вовшахбаьккхина доьзал, вовшахкхетта ши бутт балале, Эдуардан да, Мамакаев 1арби д1авелира 1958-чу шеран август баттахь. Пхийтта шарахь дех хьоьгуш дилхина дог, кхин цкъа а къинхетамза 1овжийра. Амма бераллехь дуьйна халачу зиэрех чекхвала 1емина волчу Эдуарда, генна синк1оргенехь хьулбина иэшаман къаьхьа лазам, собарца сатуьйхира. Ур-аттал нанна а ша воьхна ца гойтуш. Оццу шарахь, Соьлжа-Г1алахь йолчу хьехархойн институтан историко-филологин факультете дешавахара к1ант. Кхиамца институт чекхйоккхий. цхьана юкъана школехь хьехархочун болх бо къоначу говзанчас. Амма дукха хан ялале Теркайистерчу комсомолан райкоман секретарь хоржу Мамакаев Эдуард. Т1аккха газетехь белхаш до. Делахь а жимчохь дуьйна литературе безам болуш вара иза. Шен дуьххьарлера байт пхоьалг1ачу классехь волуш язйина цо. Бакъду, баккъал поэт хила лууш 1алашо лаьцна, дешаран лакхарчу кхерчахь доьшуш волуш яздан волавелла Мамакаев Эдуард. Цу муьрехь дуьйна вайн махкахь арадуьйлучу дукхах долчу газетийн, журналийн аг1онаш т1ехь зорбане юьйлуш ю поэтан байташ. Х1инца-м дуккха а шен книгаш а ю Мамакаев Эдуардан. К1езиг яц царна юкъахь поэта берашна лерина книгаш а. Ишта-м Мамакаев Эдуарда дийцарш а, цхьана актехь йолу пьесаш а язйина. Теркайистерчу культурин кхерчахь уьш кест-кеста х1иттайо. Доцца аьлча, воккха жигархо ву поэт, цо дина диканаш дийцина вер воцуш. Делахь а, цхьа г1уллакх ду Эдуардан дахарехь къилба хилла д1ах1оьттина, х1айкал санна, экама лардеш, цо д1акхоьхьуш. Иза цуьнан ден, нохчийн къоман сийлахьчу поэтан Мамакаев 1арбин ц1арах йолу Лаха-Неврера музей ю. Эдуарда ша вовшахтоьхна ю и музей. Дукха экспонаташ вовшахтоьхна поэта музей кхоьлличхьана. Шен дех 1арбих дерг довзийтина ца 1аш, нохчийн къоман исторех дерг довза аьтто бина цо, музей веаначунна. Лаха-Неврера музей къегина тоьшалла ду Эдуард яхь йолчу шен ден дика к1ант хилар. Ткъа и мел дика поэт ву гойту цо язйинчу байташа. Вайн махкарчу артисташа мукъаме ерзийна шолг1а дахар делла Эдуардан дукхах йолчу байташна. Лакхахь хьахийна «Даймохк-Нана» доцург а, алссам иллеш ду цуьнан дешнаш т1ехь даьхна, халкъо дезаш т1еэцна. Царна юкъахь уггаре а хьалха билгалдаккха луур дара «Альбика», «Кемсийн аре», «Пондар», иштта дуккха а кхидерш. РСФСР-н халкъан артиста Дагаев Валида мукъам баьккхина «Пондар» ц1е йолу илли а нохчийн къоман эстрадин классика хилла ду.
Чардакх т1ехь соьца тийна 1а буьйса,
Шийлачу х1уоно техкадо тхо.
Д1о геннахь цхьаьнга-м пондаро кхойкху,
Т1ам тухий сан са Терке д1ахьо.
Дагахь доцчу кепара дустарш дало а, къегина сурт х1отто а поэтан говзалла хилар гойту оцу мог1анаша. Автор ненан мотт хууш а, безаш а хилар гучудоккху цара. Дукха хан ю Мамакаев Эдуарда нохчийн литературехь къахьоьгу. 2014-чу шеран апрель баттахь шен 75 шо кхачар билгалдаьккхира пох1мечу поэта. Амма цуьнан кхолларалла евзачунна хала ду поэт воккха хилла ала. Иза г1еметтах1оьттина. Х1инца а к1адвалар х1ун ду ца хууш къахьоьгуш а ву, шега кхойкхуш керла анайисташ юйла хууш. Шен байташкахь поэта билгал ма- даккхара, Даймахке болу ховха безам бу цунна ницкъ луш берг.
Мокхаз-бердах тулг1е санна,
Берах ваьржаш геннара,
Дависа,
Даймохк, ненах санна,
Хьан мара хьарча даггара!
ГАЗИЕВА Аза
Декъалдар
Вевзаш волу нохчийн поэт, Россин Федерацин культурин хьакъволу белхахо Мамакаев Эдуард винчу денца декъалво Нохчийн Республикин яздархойн союзо а, «Даймохк» газетан редакцин коллективо а.
Даггара лаьа кхоллараллин балхахь кхиамца керла ирхенаш йохуш, дахарехь ирс-аьтто нислуш, хьайн доьзалан а, бевза-безарийн а вуон ца гуш, Дала кхин дуккха а шерашкахь могаш-маьрша хьо вахавойла!
Нохчийн Республикин яздархойн союз
«Даймохк» газетан редакцин коллектив