2015-чу шеран 1-чу июнехь «Даймохк» ансамбло йоккха концерт елира Соьлжа-ГIалахь. «Даймохк» вовшахтоьхна 15 шо кхачарна лерина яра и концерт. Россин культурин хьакъволу артист Ахмадов Рамзан ву и ансамбль вовшахтоьхнарг. Цуьнга масех хаттар дира тхан корреспондента. Тахана Нохчийн Республикин культурин министран заместитель волчу Ахмадов Рамзана дина къамел, оха шун кхиэле дуьллу.
– Халкъана, махкана уггаре а хала еанчу хенахь вовшахтоьхна ахь берийн «Даймохк» ансамбль. Муьлха Iалашо яра ахь билгалъяьккхинарг, и атта боцу некъ юьхьарлоцуш?
– Баккъал а буьрса зама яра иза. Хьалхара тIом дIабирзина бохуш, цхьа моттаргIанаш яра цу муьрехь Iедалехь хиллачу наха лелош. Делахь а, герга шершачу шолгIачу тIеман къахьалла яра хIаваэхь хаалуш. Цу хенахь сан дагчохь цхьаъ дара, луьрачу тIеман эрчонна дуьхьал нохчийн къоман культурин хазалла яккхар. Вайнехан культурин доь дарна кхоьрура со. И ца хилийта, хIораммо шен ницкъ кхочург дан дезаш зама яра. Сайна хуург дан гIоьртира-кх со а.
– Бераш муха гулдира ахь цу муьрехь? Репетицеш мичахь йора? Маса бер дара дуьххьара вовшахтоьхначу тобанна юкъахь?
– 1998-чу шеран октябрь баттахь шуьйрачу хаамийн гIирсашкахула дIакхайкхийра оха, хелха довла луучу берийн тоба вовшахтухуш ю аьлла. Цу хенахь тхо дерриге а цец а дохуш, дукха бераш хиллера хелха довла лууш. Дайша, наноша схьадаладора уьш тхуна тIе. Бераш тIех дукха хиларна, харжам бан а аьтто хилира. Хелха вала лаарх ма ца тоьа. Музыкальни лерса хила деза, мукъам схьалаца ларош хила веза. И тидаме оьцуш къастам бича, кхузткъа гергга бер дара тхоьца дисинарг. Дуьххьара болх Соьлжа-ГIаларчу №14 йолчу школехь дIаболийра оха. ТIаьхьо Ипподромни микрорайонехь суна дIатесна гIишло карийна, шолгIа тIом болабаллалц цигахь репетицеш еш дара тхо. Бакъдерг дийцича, шолгIа тIом болалуш дIасадовла дийзира тхан.
– Юха схьа муха гулдира ахь бераш? Духарца, харжаца гIо-накъосталла деш стаг варий хьуна?
– Дукхах долу адамаш санна, тIом болалуш, ГIалгIайн махка дехьа девлира тхо а. Делахь а, сайна дукхабеза хIара болх бита-м ца белира соьга. ГIалгIайн телевиденихула оха кхайкхам бира, болх карлабаккха тхаьш кийча хилар хоуьйтуш, хьелаш мел хала делахь а. ТIаккха тхан берийн дайшна, наношна тхо карийра, бераш а саготта хиллера, шайна хелха довла Iамар юкъах дисарна кхоьруш. ГIо-накъосталла дан стаг а карийра. Иза ингалсан пачхьалкхера маслаIатдаран цхьаьнакхетараллин куьйгалхо Крис Хантерес вара. Цо доккха накъосталла дира юьхьанца тхоьга болх карлабоккхуьйтуш. Цул сов Несарера бевза-безарш бацара юьстах лаьтташ. Цигарчу интернатехь репетицеш дIайолаяйта аьтто бира цара.
– Махкахь боьдуш буьрса тIом болуш, «Даймохк» тобано кхечу пачхьалкхашкахь алссам концерташ елла. Шу дуьххьара гастролашка дахнарг муьлха пачхьалкх яра? ТIе муха ийцира шу?
– Тхо дуьххьара Хонкара пачхьалкхе фестивале дахара. Цига даха тхан аьтто бинарг Советийн Союзан Турпалхо, цу муьрехь гIалгIайн мехкан президент хилла волу Аушев Руслан вара. Хонкарахь тхо Iаламат дика тIеийцира. Дукха гIаланашкахь концерташ елира «Даймохко»: Ялова, Кютахия, Стамбул иштта, кхечу гIаланашка кхечира тхо концерташ луш.
– «Даймохк» ансамбль кхоьллина дукха хан ялале, тобано ингалсан пачхьалкхан паччахьан оперни театрехь концерт елира, дуьне цец доккхуш. Оцу бIаьрлачу кхиаме муха кхечира шу? Ингалсан пачхьалкхе шу кхайкхинарг мила вара?
– Дукха хан яра со ингалсан пачхьалкхе кхача лууш волу. Цундела, тхуна хIоранна мерза кхаъ хилира, Лондонерчу актерийн ассоциацис «Даймохк» ансамбль цига кхайкхича. Бакъдерг билгалдаккха догIу, тхуна хIинца кхолламан деза, доккха совгIат хета цига кхачар. Нохчийн къоман хореографин исторехь «Даймохк» ансамбль бен яц ингалсан пачхьалкхан паччахьан оперни театрехь концерт елларг. Ткъа уггаре а тхуна мехала хеташ дерг, некъан харжаца гIо-накъосталла дина, тхан аьтто бинарг, Дала гIазот къобал дойла цуьнан, Россин Турпалхо, Нохчийн Республикин хьалхара Президент Кадыров Ахьмад-Хьаьжа хилар дара.
– Тахана маса хелхарча ву «Даймохк» тобанна юкъахь? ХIун хийцаделла шун кхоллараллехь а, балха тIехь а?
– Таханлерчу дийнахь «Даймохк» ансамблехь 130 хелхарча ву. Цу халчу муьрехь оха дIаболийна болх, беркате заза хецна, кхуьуш, толуш дIабоьдуш бу. Хаъал шоръелла ансамблан репертуар. Юкъадалийна керла хелхарш. Нохчийчохь евзина а ца Iаш, дерриге дуьненна евзаш ю «Даймохк» ансамбль. Дуьненаюкъарчу Россин дуккха фестивалийн, конкурсийн лауреат, дипломант хилла тхан къона тоба. Цо даьхна совгIаташ дийцина вер вац. Ас сайн доьзал лору «Даймохк» ансамбль, со ирсе ву, Россехь хелхарийн тоьллачу тобанашна юкъахь «Даймохк» ансамблан цIе хьалхарчу могIарехь йоккхуш.
– Хууш ма-хиллара, «Даймохк» ансамбль берийн кхоллараллин тоба ю. Дукха буй царна юкъахь, кхидIа шайн дахар хелхарца доза лууш берш?
– Дера бу! Уьш берриге а бу ала мегар ду, кхидIа долу шайн дахар хелхарца доза лууш. «Даймохк» ансамбло кхиийна дукха артисташ бу Нохчийн Республикин пачхьалкхан «Вайнах», «Нохчо» цIе йолчу ансамблашкахь болх беш.
– Цхьа болх-м хала, атта дIакхоьхьура вай. Делахь а, хьо, Рамзан тахана «Даймохк» ансамблан куьйгалла дина Iаш вац. Хьан куьйгалла деш ю «Нохчо» ансамбль а. Цул Нохчийн Республикин культурин министран заместитель ву хьо. Хан муха тоьа хьуна? СадаIа хан хуьлуьй? Нагахь хилахь, и садаIар дIа муха хьо ахь?
– Дуьненна вевзачу философа Конфуцис, цкъа мацах аьлла: «беза болх беш волу стаг, цкъа а кIад ца ло». Суна Iаламат дукха беза сайн болх. Цундела хила там бу, иштта балхана со тIера хилар. Сан садаIар, сан мукъа хан ерриге а балхаца ю, ерриге ойла даима цунах хьерчаш хуьлу.
– Хууш ду, болх бан волалуш, хьо «Вайнах» ансамблан хелхарча хиллий. Ерриге мел хан ю ахь хелхарна дIаелларг? Хелхаре хьан болчу безаман орамаш мичахь лаха деза?
– Нохчийн къоман культурин башхачу хьаьттахь ас къахьоьгу 45 шо зама дIаяьлла. Цкъа а, цхьа мисхал а дохко ваьлла вац со нохчийн хелхарх къилба дина со ваьхна хиларх. ЦIеначу даггара суна баркалла ала лаьа, нохчийн къоман хелхар суна довзийтина, цуьнан исбаьхьа къайленаш сайна яьстина, сайх а, сайн корматаллех а со тешийначу Кагиров Доккина, Элимбаев Тапина. Цара Iамийна со нохчийн къоман культура, искусство еза а, церан лерам бан а.
– Тахана хьо Россин хьакъволу артист ву. Ахь бинчу белхан а, хьан хьуьнарийн а лаккхара мах хадор ду аьлла хета суна и сийлахь цIе тиллар. Ткъа хьуна хIун хета, хьан белхан жамI дар ду иза я жоьпалла, декхар совдалар ду?
– Суна иза сайн белхан жамI дар ду аьлла хета, жоьпалла, декхар совдалар ду аьлла а хета. ХIунда аьлча, Россин хьакъволу артист лаккхара, сийлахь цIе ю. Суна иза доккха дозалла хета.
– Иштта къахьега хьуна ницкъ луш дерг хIун ду? Хьан синбIов хилла лаьттарг хIун ду?
– Цхьана а кепара шеко йоцуш, суна ницкъ луш верг Сийлахь-Веза-Воккха АллахI-Дела ву. СинбIов хилла лаьттарг вайн халкъе, махке болу безам бу.
– Пхийтта шо кхаьчна «Даймохк» ансамбль кхоьллина. Тахана Нохчийн Республикин халкъан а, мехкан а дозалла хилла ца Iаш, ерриге а Россин дозалла хилла дIахIоьттина похIмечу, хьуьнаречу берийн тоба. Иза вайна массарна деза, сийлахь совгIат ду. Муьлхачу ойланашца тIекхаьчна шу юбилейна? Керла анайисташ юй шуьга дIакхойкхуш?
– Ойла даима цхьаъ ю – болх тобан. Тхо кхета, таханлера бераш къоман кхане хиларх. Нохчийн къоман культурехь болх бан дагахь верг, муххале а ийманехь кхио веза. Цундела, тхайн куьйга кIела долчу берашна хелхар Iаморах тоам беш дац тхо. Оха чIогIа къахьоьгу нохчийн къоман гIиллакхехь, оьздагаллин гурашкахь уьш кхио лууш. Халкъана, махкана уьш пайдехь хилийта лаьа тхуна. Вайн мехкан Куьйгалхо Кадыров Рамзан бахьанехь денна цIинлуш лаьтта Нохчийчоь царна еза, цунах, цIархазмана а доцуш, цIенчу даггара цара дозалла дойла лаьа тхуна. Дийца даьккхинчуьра аьлча, тхан ерриге а тобано дозалла до, Россин турпалхочун, Нохчийн Республикин Куьйгалхочун бераш «Даймохк» ансамблехь хиларх. Керла анайисташ ю тхоьга кхойкхуш. Цкъа а ца хиллачу кепара, къаьсттина дукха фестивалаш ю 2015-чу шарахь оха дакъалаца лерина. Уьш тхайна беркате хиларе сатуьйсу оха. Нохчийн хелхарца, нуьцкъала амал гойтуш адамийн самукъадаккха лаьа тхуна, вайнехан оьздангалла, гIиллакхийн хазалла дуьненна дIагайта лаьа. Ткъа хьуьнарш, похIма вайн берашкахь долуш ду Дала мукъ лахь! Церан ницкъ кхочур бу шайн корматаллица хьовсархойн дог дело. Со тешна ву царех а, нохчийн къоман сирлачу кханенах а.
– Баркалла! Дала аьтто бойла шун!
Интервью дIаяьхьнарг – ГАЗИЕВА Аза
№ 63, шинара, 9 июнь, 2015 шо