Нохчийн поэзи цIе йолу исбаьхьа дуьне мелла а беса хир дара аьлла хета Оспанов Къосуман башхачу кхоллараллин могIанаш цу юккъехь дацахьара. Поэтан зевнечу байташа хаъал серлаяьккхина и исбаьхьалла, дахаран аьзнех юзуш. Кхечу цхьана а поэтачух тера яц цуьнан говзарш. Бакъдерг дийцича, иза цхьаннах тарвала гIерташ а вац. Цкъа мацах жималлехь вайнехан литературина юкъавогIуш дуьйна Къосум шен хатI долуш, нуьцкъала амал йолуш, дешархойн синакIоргене кховда гуьнахь долчу поэтически могIанашца дIаволавелла вара. Цунна къегина тоьшалла ду поэтан «Нохчийчоьне» цIе йолу байт.
Хьабдинчу бIаьргашца цIерга
Кхийсалуш массарел хьалха,
Бекхамна хьекхаеш цергаш,
Хьан вуонна хIоттийна балхам,
Нохчийчоь, ас хьо ца хьоьсту!
Элладин бIарлагIаш йостий,
ЧIагIонна дуй буий шалха,
Сан ненан мотт санна оьздда
Хьан стиглахь керчачу малхах
Нохчийчоь, ас хьо ца хьоьсту!..
1960-чу шеран ноябрь беттан ворхIалгIачу дийнахь Хьалха-Мартанан кIоштарчу СаIди-КIотарахь дуьнен чу ваьлла ву Оспанов Къосам. Нохчийн литературина Iаламат беркате мохк хилла ю и агIо. КIеззиг дац цунна масалш а. Олхазар-КIотарара схьабевлла Сулейманов Ахьмад, Бексултанов Муса. СаIди-КIотарара схьаваьлла Бисултанов Апти, цуьнца цхьаьна хьалакхиъна Оспанов Къосум, иштта кхиберш. Хетарехь, цигарчу Iаламо тIеIаткъам бо хьуьнаречу адамашна, Дала ца кхоош делла похIма къагош серладаккха. Дукха жимачохь волавелла Къосум байташ язъян. Цуьнан 17 шо кхачале Хьалха-Мартан районни газетехь зорбане йийлина поэтан дуьххьарлера байташ. 1977-чу шарахь ваьлла иза СаIди-КIотарара юккъера школа чекхъяьккхина. 1979-чу шарахь эскаре гIуллакх дан ваххалц оццу школехь хьехархочун болх бина. Эскарера цIавирзинчул тIаьхьа а масех шарахь шайн юьртарчу юккъерчу школехь хьехархочун болх бина. Ткъа 1983-чу шарахь кхолламо Урале кхачаво поэт. Магнитогорскехь чекхйоккху цо хьехархойн институт а. 1991-чу шарахь Уралера цIавоьрзу Оспанов Къосум. ХIетахь дуьйна вайн махкахь зорбане мел долучу газетехь а, журналехь а луьста гучаюьйлу шатайпачу башхаллица къеста цуьнан байташ. Цу муьрехь зорбане дуьйлуш хиллачу «Маьлх-Аьзни» журнале балха хIутту къона поэт. Кхоллараллин гергарло тасало цуьнан «СтелаIад», «Вайнах», «Орга» цIе йолчу журналашца. Оцу журналийн агIонаш тIехь кест-кеста зорбане юьйлу Къосуман чулацаме байташ. Уьш билгалъюьйлу авторна кIорггера ненан мотт хууш хиларца, цуьнан хьалхарчу хьаьркаца дешархо цецвоккхий, чекхъяллалц байт еша сакIамдеш, йийсарехь латторца.
Вайн махкахь тIемаш кхехка буьйлабелча цхьанхьа дIаваха сих ца велира поэт. Буьрсачу тIамо Iовжийначу шен халкъаца вара иза. Ша схьаваьллачу къомана къинхетамза тIехIиттина бохамаш сица луьттуш, цIийца лозуш, шегахь йолчу таронца цунна орцаха ваьлла, мокхазан берд санна лаьттира поэт. Зевнечу байташца ала ца кхиънарг чулацамечу статьяшца зорбане доккхура цо. Цхьаннах ийза ца луш, Iедална товш дерг дийца а ца гIерташ, хаддаза дегнаш Iийжош болу къоман лазамаш бара шен статьяшкахь цо буьйцурш. Газетдешархоша дог резадой тIеоьцура Оспанов Къосума язйина чулацаме статьяш.
Хьалхара тIом чекхбаьлча Нохчийн Республикин телевидени балха хIоьттира поэт. Вайнехан къоман культурех, литературех йора цо шен передачаш. Хьовсархоша Iаламат езаш тIеоьцу уьш. Поэтана кIорггера хуучу нохчийн маттаца, хьовсархойн дегнашкахь сирла лар юьсучу кепехь, хIоранна схьаэца цхьа пайдехь керланиг юкъадалош кечйина хуьлура уьш. Къоман синбIаьвнаш ларъяре кхойкхуш хуьлура уьш. Оспанов Къосуман ерриге а кхолларалла ю нохчалле, комаьршалле, къинхетаме кхойкхуш. Цундела ю иза вайна гергара, уллера. 2007-чу шарахь дуьйна Россин яздархойн союзан декъашхо ву поэт. 2011-чу шарахь зорбане даьлла цуьнан дуьххьарлера жайна «Iожаллин IиндагIехь». Бакъду, хьалха зорбане йийлинчу вайн махкарчу кегийрхойн поэтически гуларшкахь таро хиллера дешархойн цуьнан похIмано серладаьхна могIанаш довза, царех марзо эца. Цхьа шеко йоцуш цара тешийнера поэзи езархой Нохчийчохь лаккхара говзалла йолуш гIеметта хIуттуш хьуьнаре къоман илланча хиларх. Гуш дара цуьнан аьрха ойла хаддаза паналле кхийдаш хилар. Амма мел генарчу аналле кхачарх, бакъволчу муьлххачу поэтан санна, ша схьаваьллачу къомах цкъа а къаьсташ яц Оспанов Къосуман ойла. Дуьненна го тосий, иза юха йоьрзу поэт кхиъначу нохчийн къоьжачу лаьмнашка, вайн дог хьаста керла поэтически жовхIарш гулдой. Цундела тахана Оспанов Къосуман 55 шо кхочучу муьрехь цIенчу даггара ала лаьа: ирсаца вехийла хьо похIме поэт! Цкъа а ма лекъийла хьан зевнечу поэзин сирла шовда. Цкъа а йокъа ма хIуттийла хьан кхоллараллин хьаьттахь.
А.ДАЧАЕВА
Оспанов Къосум
Дуьне, эхарт
ТIекIелдаккхий,
Мисир-мехах
Эмкал яккхий,
ТIулга тIера
Бахтар даккха,–
Со къинтIера
Вер ву тIаккха,–
Бехк а боцуш
Аш мел вийнарг
Сайн теш лоцуш
Къематдийнахь…
Цкъа мацах мацца а, хIокху дуьненахь
Нийсо ю аьлча, со тешначу хенахь,
Сарале ас пхийтта го боккхуш хилла хьо,
Ма чIогIа йоккха гIап таръелла хилла хьо,
СаIди-КIотар!
СаIди-КIотар!
Со вийна цу сарахь,
Со вийна цара–
Сийлахьчу хьан цIарах
ХIонц йиначара…
– Марша Iойла!
– Марша гIойла!
ДIа а тоьхна, схьа а тоьхна,
Сайга дика ла а доьгIна,
Со сайх дага вала воллу,
Со хьо йоцуш вала воллу,
СаIди-КIотар!
СаIди-КIотар!
Хьан сийлалла, СаIди-КIотар,
Жинийн болх бу хIара гота.
Амма Делах дог тешийнарг
Дала цкъа а ца эшийна…
Хьо цатешахь–
Къуръан деша…
СаIди-КIотар!
СаIди-КIотар!
ХIун лиънера я хIун лиъна
Дийцар, алар гIалат ду:
«Мохо деънарг– цIаро диъна»,–
Лаьтташ Элийн-ГIала ю.
Нехан наха я сайн наха
Со каш доцуш вуьтур вац.
Кхузахь санна, вала, ваха
Маршо йолуш меттиг яц.
Хилларг, хIинцале а хилларг
Хилла, денза, доьза дай.
Цхьа цIе кхоллар, цхьа цIе тиллар
Санна, ду хиндерг а вайн.
Шеллур ю хьо, шийла хьаша,
Довхха марчо тегалахь.
Кошан бертиг къовлуш хьажа,
Соьга ла ма дегIалахь.
Деккъа дешнаш–«хьанал», «хьарам».
Дийнна харцо, Дуьне хьо.
Делах кхоьруш вацахьара–
Нахах кхоьрур вара со.
Йа АллахIу, йа Рахьиму!
Йа Кариму, йа Хьакиму!
Къинхетаман Да ву Дела!
Комаьршонан Да ву Дела!
Го баьккхина бода хилча,
Серло дийнал – ислам хилча–
Тхо реза ду мискаллина,
Ахь еллачу мискаллина.
Доллу дуьне харцо хилча,
Бакъдерг Сийлахь Къуръан хилча–
Тхо реза ду паргIатонна,
Ахь еллачу паргIатонна.
Яхь йолчу воI-вешин дуьхьа,
Сийдолчу йоI-йишин дуьхьа,
Тхан оьздачу къанойн дуьхьа,
Тхан гIийлачу нанойн дуьхьа,
Делан новкъахь, Делан дуьхьа,
Оьгучу тхан кIентийн дуьхьа,
Хастамхиларг, хастам Хьуна,
Хьо вицвар ма лолахь тхуна!
№125, шот, лахьанан (ноябрь) беттан 7-гIа де, 2015 шо