(13-гIа январь — Россин зорбанан де)
1702-чу шеран декабрь бутт юккъе баханчу муьрехь, цкъа сарахь-суьйренца ойланийн йийсаре ваханчу Россин дуьххьарлерчу императорна Пётр Хьалхарчунна цIеххьана дагадеана ша, цхьана тамашийначу, шатайпачу шовкъаца гIиллакхаш, ламасташ, дуьненахьежамаш карлабохучу пачхьалкхехь арадолуш газет цахилар. Масала, тIаьхьарчу заманахь Пётр Хьалхарчун къилба хилла лаьттачу Европехь газеташ зорбане дуьйлу бIе шо гергга хан яра. 
Францехь дуьххьарлера газет 1631-чу шеран 30-чу майхь ара даьлла. Ткъа Россехь хIинца а и хIун ю ца хаьа! Сихонца, шен гIоьнчий схьагулбина, катоьхна газет дар царна тIедиллира паччахьо. Иштта, 1702-чу шеран 16-чу декабрехь, дуьнен чу делира Россехь дуьххьарлера газет. Амма, оьрсийн дуьххьарлера газет куьйга яздина дара. Барам а, Iаламат жима бара цуьнан, тетрадан цхьана агIоне кхочуш. Кхечу пачхьалкхашкахь зорба тоьхна газеташ гина волу император реза ца хилира шен гIоьнчаша бинчу балхана. Газет зорбатоьхна хила деза аьлла, омра дира паччахьо шен говзанчашна. Омра кхочушдан бутт хан елира. Паччахьан дош ца лардинчунна даима, массо хенахь а санна луьра таIзар деш. Цундела дийнахь-буса, бийшар-гIовттар доцуш къахьегна Петербургерчу говзанчаша, йиллинчу хенахь газет арадалийта лууш. Йиллинчу хенал кхо де хьалха 1703-чу шеран 13-чу январехь дина делира оьрсийн дуьххьарлера газет. «Ведомости» аьлла цIе тиллира газетана, цуьнан дуьххьарлера редактор Яков Синявин хIоттийра Пётр Хьалхарчо. Цундела лоруш ду хIора шеран 13-гIа январь Россин зорбанан де. Цул тIаьхьа, 310 шо сов хан дIаяьлла. Кхиъна, заза даьккхина, шорделла дIахIоьттина Россин зорба. БIенашкахь, эзарнашкахь зорбане дуьйлуш газеташ а, журналаш а ду. ХIинца-м уьш оьрсийн маттахь хилла Iаш дац. БIе сов тайп-тайпана къаьмнаш дехачу Россех, хIора къоман а, дукха хьолахь, шайн меттанашкахь зорбане дуьйлу газеташ а, журналаш а. Делан къинхетамца, церан могIарехь тIаьхьа дуьсуш дац нохчийн зорба. Хийла хаттар кхоллало: «Маца дуьйна аьтто хилла те вайнехан къоман зорбанах марзо эца?!» Цхьаболчарна хета 1917-чу шеран октябрь баттахь хилла революци орцаха ца яьллехь, нохчашна хенахь шайн къоман зорба гина хир дацара аьлла. Ткъа Iаьрбийн маттахь вайн устазаша а, эвлияаша а йитина йозанан хьаьркаш яц къоман хазна?! Ерриге а Къилбаседа Кавказехь гIарабевлла бевзачу молланаша Iаьрбийн маттахь яздина жайнаш дитина вайна. Царах ву С.Гойсумов, Ш.Сугаипов, А. Тучаев. Иштта, йозанашца белхаш биначарех бу: Янгульбаев Хьасан а, Досов Къеда а, Эльдарханов Таьштмар а, Хакишев Солта а. Церан сийлахь цIерш вай цкъа а йицйийр яц, Дала мукъ лахь!
ХХ-гIа бIе шо дIадолалуш оьрсийн маттахь журналистикехь хьанала къахьегначарех бу Саракаев Ибрагим-Бек, вежарий ШериповгIар. Церан ира, чулацаме статьяш зорбане йийлина Кавказехь, цу муьрехь хиллачу шуьйрачу хаамийн гIирсашкахь. Къоман исторехь, культурехь, литературехь сирла лар йитина бу юристаш, вежарий МутушевгIар: Исмаил, Ахьмадхан. Кавказехь зорбане бийлина Iаш бац уьш. Санкт-Петербургехь арадолуш хиллачу «Новая Русь» цIе йолчу газетехь зорбане йийлина церан Iаламат мехала статьяш. Владикавказехь, Санкт-Петербургехь, Вяткехь ара дийлиначу газеташкахь дукхазза зорбане вийлина ву, тIаьхьо нохчийн къоман воккха яздархо хилла дIахIоьттина Арсанов СаьIид-бей. Цундела, цхьана кепара шеко йоцуш вайн тIечIагIдан бакъо ю, оьрсийн маттахь яздеш хиллехь а, Советийн Iедал тIедале гIеметта хIиттина яхь, доьналла, хьекъал, похIма долу журналисташ хилла хилар нохчийн къомах. Цунах шеко йолчо Шерипов Асланбекан публицистика еша мегар ду. 19 шо кхачаза волчу жимачу стеган 16 публистически статья хилла зорбане яьлла. Церан цхьайолчеран мехалла хIинца а яйна яц.
Дуьххьара нохчийн маттахь газет ара даьлла 1923-чу шеран 23-чу апрелехь. Дукха къахьегна нохчийн къоман интеллигенцис, Нохчийн сийлахь воккха яздархо Арсанов СаьIид-бей хьалха волуш и газет арахоьцуш. Нохчийн маттахь газет оьшуш дац бохурш а кIезиг ца хилла цу заманахь. Массара а оьрсийн мотт Iамо беза, тIаккха оьрсийн маттахь долу газеташ тоьар ду аьлла хеташ. Амма яхь йолуш, буьззина къонахий хилла вайн оьзда дай. Уьш цкъа а дуьхьал ца хилла оьрсийн мотт, я кхечу къаьмнийн меттанаш Iаморна. Дуьне довза, кхечу къаьмнашца гергарло лело, диканиг схьаэца хаа деза уьш. Делахь а хьайн орам биц ца бан, хьо мила ву хаа, нехан тойнехь хаддаза неIаьран кIажахь ца латта хаа беза, ша винчу, шен ненан мотт. Цунах дика кхеташ хиллачу вайн дайша, цундела дуьххьарлерчу нохчийн газетана «Серло» аьлла цIе тиллина. Вайн бу боху, цIарна цIе яххана, берриге а яздархой нохчийн маттахь зорбане дуьйлучу газетехь болх бина бу. Заманан лехамашка хьаьжжина, газетан цIе хийцар а нисделла. Сталинан культ чIагIъяла йоьлча, «Серло» газетах «Ленинан некъ» хилира. Амма цIе хийцаяларх нохчийн газето цкъа а ца хуьйцура шен оьзда хатI, юхьарлаьцна Iалашо, вайнехан къоме болу безам. Ур-аттал вайнах махках баьхначу хенахь а «Къинхьегаман байракх» аьлла цIе тиллина, Алма-Ата гIалахь зорбане дуьйлуш дара нохчийн маттахь долу газет. Иза зорбане доккху кхерч хилла Iаш яцара цу халчу хенахь «Къинхьегаман байракхан» редакци. Вайнехан интеллигенцин коьрта туш хилла дIахIоьттира иза. ВогIург а, воьдург а, керлачух дерг-доцург хаа луург а, редакци вогIура, шен ден цIа вогIуш санна. Милла вагIахь а, веза хьаша вой редакцин белхахоша тIеоьцура. Деригге а Нохчийн къомана санна мерза кхаъ хилира редакцин белхахошна а, 1957-чу шарахь вайнахана цIаберза бакъо ялар. Джамалханов Зайнди, Магомаев Хас-Мохьмад, Магомаев Салавди, Кагерманов Докка, иштта дуккха а кхечу журналистийн яхь, доьналла, хьуьнар бахьанехь 1957-чу шеран 12-чу июнехь, юха а Соьлжа-ГIалахь ара елира «Ленинан некъ» газетан хьалхара лоьмар. Цул тIаьхьа, кхин цкъа а хийцаелла газетан цIе. 1990-чу шарахь «Даймохк» цIе тиллира цунна. Вайн махкахь а, генна дозанал арахь а девзаш газет ду иза. Хало а, атто а ца къестош, шен халкъо бинна некъ бина кхаьчна иза цу зовкхе. Тахана дозаллийца вайн цIе яккха йиш йолуш, алссам журналисташ кхиъна Нохчийчохь, хьекъал, доьналла, лаккхарчу тIегIанехь белхан говзалла йолуш. КIезиг бац шен деригге а дахар нохчийн журналистикица доьзна говзанчаш а. Нохчийн маттахь газет зорбане долучу 92 шарахь журналистийн династеш кхиъна вайн махкахь. Уьш бу: ИсмаиловгIар, МагомаевгIар, АбдулаевгIар, иштта дуккха кхиберш а. ХХ-гIий–ХХI-гIий бIешераш хотталучу муьрехь Нохчийчохь буьрса кхихкинчу тIемаша гайтира нохчийн журналистика нуьцкъала, хьекъале хилар. Хьакъйолу меттиг дIалоцу цо деригге а Россин зорбанехь. Нохчийн Республикин хьалхарчу Президента, Россин Турпалхочо, Кадыров Ахьмад-Хьаьжас Дала гIазот къобал дойла цуьнан лакхара мах хадабора зорбанан. «Муьлххачу харцонца къовса, нуьцкъала герз ду зорба», – олура цо, шен къамелашкахь. Зорба а, шуьйрачу хаамийн кхиболу гIирсаш а, къоман дахарехь Iаламат мехала меттиг дIалоцуш хилар гайтира 2014-чу шеран декабрь баттахь. Вайн мехкан Куьйгалхочо, Россин Турпалхочо, Кадыров Рамзана а. Зуламдайша Зорбанан цIийнехь динчу талоран ирча лараш, ткъех дийнахь къайлайохуьйтуш, хьалхачул дика тодайтина дIахIоттадайтира республикин Куьйгалхочо. Нохчийн журналисташна болх бан оьшу хьелаш кхоьллира йоццачу хенахь. Рамзанан беркат бахьанехь шайн корматаллин де Зорбанан цIийнехь билгалдаккха аьтто бу нохчийн журналистийн. Даима санна, уьш кийча бу халкъан а, мехкан а дуьхьа, де-буьйса ца лоьруш хьанал къахьега. Тахана, Делан къинхетамца, деккъа цхьа газет хилла ца Iа нохчийн махкахь зорбане долуш. «СтелаIад» цIе йолу берийн журнал, «Орга» журнал ду. Нохчийн Республикин хIора кIоштахь а ду ара долуш газет. Дукха хьолахь, Нохчийн маттахь яздеш бу цигара журналисташ а. Цундела, вай ала бакъо ю хьийкъина беш санна, заза хецна йогIу вайнехан журналистика. Дала тIаьхье беркате йойла цуьнан! Нохчийн Республикин шуьйрачу хаамийн гIирсашкахь болх беш волчу массо стеган а кхоллараллин кхиамаш хуьлда!
А.ГАЗИЕВА
№3, еара, кхолламан (январь) беттан 14-гIа де, 2016 шо