Вайн республикин къилба-малхбале агIор Iуьллуш ю ЖагIларг цIе йолу жима юрт. Дийцарехь, 1901-чу шарахь айткхаьллойн тайпанах болчу наха йиллина ю иза. Цул хьалха шайн дай баьхна йолчу Айт-Кхаьллина гена йоццучу ЖагIи-КIотарахь бехаш хилла уьш. Ткъа ша Айт-Кхаьлла, цигарчу кешнашкарчу чарташна тIехь долчу терахьашца лерича, герггарчу хьесапехь 6–7 бIе шо хьалха йиллина хилла ю. Баккхийчара дийцарехь, Айт-Кхаьлла такхар бахьанехь, цунна гена йоццуш Гумс хина аьтту агIор юрт а йиллина, цигахь баха хевшина цу юьртара нах. ЖагIи-КIотар аьлла, цIе тиллина а хилла цунна. Цул тIаьхьа ЖагIи-КIотар а такхар бахьанехь цигара дIабовла дезна айткхаьллойн. Шаьш бехаш хиллачу юьртана къилбаседа-малхбузе агIор йиъ юрт йиллина цара, кхоъ – даккъашций, цхьаъ – таь1начу меттеххьий: РегIан дукъа тIехь – РегIатIа, ЖагIин дукъа тIехь – ЖагIларг, НагIар дукъа тIехь – НикIи-ХитIа, Гумс- хи йисттехь таьIначу меттехь – Ачаршка.
ЖагIларг йолчу меттехь, хьалха юрт йиллале юькъа хьун хилла, юккъехула стерчийн ворда а ца яхалуш. Хьун хьокхуш, ирзош а дохуш, цу тIехь цIенош а деш, охьахевшина кхузахь нах. Кхузахь хаттар кхолладала тарло, ЖагIларг хIунда ю юьртан цIе аьлла. Кхузахь беккъа жагIа болуш, шиъ боккха гу хилла, вовшашна гена а боцуш. Цхьа гу, цу гуонаха йолчу ярташка а тIехь некъаш дохкуш, жагIа баьккхина, хIинца жимма айъаелла меттиг бен ца юьсуш, дIабаьлла, ткъа шолгIаниг, дикка цистинехь а, хIинца а болуш бу. Этимологически теллича, жагIа (гравий) бохучу дашна тIе лерг (гребень) боху дош кхетарца кхоллаелла ю цу юьртан цIе. Нохчийчохь цхьа а юрт хир яц, шех лаьцна дийца хIума доцуш. ЖагIларгана къилбаседа агIор ю археологашна, историкашна евзаш йолу ГIалин-басе олуш йолу меттиг. Хьалха, дийцарехь, гIала хилла цигахь, ХIII-чу бIешарахь монголаш, татараш тIелеттачу хенахь ондда дуьхьало йина хилла боху цу гIаларчу бахархоша. Амма ницкъаш цхьатерра цахиларна, йохийна, дIаяьккхина иза. Мелла а кIорга аьхкича, и гIала хиллачу меттехь латта цIен бос болуш ду, цунах гуш ду гIала ягийна хилар. ХIинца а цхьайолчу меттигашкахь аьхкича, тIехулара хIумма а доцуш санна, меттиг дIашаръелла, хьун яьлла елахь а, кешнаш карадо кхузахь, цу кешнаш чохь карош йолчу хIуманашца гуш ду цигахь дIабоьхкинарш деланихойн (язычники) нах хилар. Ткъа цу кешнаш чохь дIабоьхкинчу нехан даьIахкашца цхьаьна карош ерг: гоьмукъна, секхаIодан ч1уна буьххье юьллуш йолу вед (наконечник), кхийра пхьегIа, гIодаюккъе доьхкуш долчу доьхканан а, мачийн а мIерий ду. Деланихойн стаг дIавуллучу хенахь стага, ша юха денвелча, юур ю олий, юург юьллуш хилла боху, кхийра пхьегIи чохь коша чу.
Кху юьртара нах даима а хилла гIо оьшучунна куьг кховдо кийча. 1918-чу шарахь Цоцин-Эвлана Деникинан эскар тIелеттачу хенахь уггаре а хьалха цига орцах кхаьчначарна юкъахь хилла кху юьртара ши ваша Музаевг1ар – ДжанарIелий, Iумаррий. Цигахь хилларг иштта дуьйцура ДжанарIелас: «Тхо Цоцин-Эвла дIакхаьчначу хенахь, тIом марсабаьлла боьдуш бара. Дехьара а, сехьара а алссам бара байинарш, лазийнарш. Голел лаха когах хIоъ кхетта, даьIахк йохош, чов хилира суна а. Лазарша хьийзош, лаьттахула дIасакерчаш со воллучу хенахь, веана тIехIоьттира, белшаш тIе тесна верта а долуш, зоьрталчу дегIахь цхьа къонаха. «Жима къонаха, муха воллу хьо?», аьлла, хаьттира цо соьга, «Деллахь, ма холчохь ву-кха со», аьлла, жоп делира ас. «Жимма сатоха ахь, вай хIинцца дIавуьгур ву хьо», аьлла, вахана, кестта кхин кхо накъост а валош, барма бохьуш, юхавеара иза. Со цу барми тIе а виллина, хьалаойъучу хенахь цу къонахчо бармин цхьа тIам накъосташка шен белшаш тIе биллийтира. Иштта цу тIама юккъера араваьккхира со накъосташа. Суо схьавалийначул тIаьхьа хиира, суна и дуьххьара сайна тIехIоьттина хилла волу къонаха оццу дийнахь тIамехь, тур тоьхна, юххехула пхьарс баьккхина хиллийла. ЧIогIа доьналла долуш стаг хиллера иза».
Ткъа Iумарх лаьцна иштта дуьйцура. Iумар жима волуш дуьйна а герзах самукъадолуш, топ нийса тухуш вара боху. Цоцин-Эвлахь тIом уггаре а марсабаьлла боьдучу хенахь деникинцашца волчу цхьана пулеметчико, дитта тIе а ваьлла, цу тIера пулемет етташ, цхьа а хьалатаIа ца вуьтура, боху. Цоциэвлахоша кхайкхам бина хилла, и пулеметчик вийначунна уггаре а тоьлларг дин, цо цIе тоьхна герз ло шаьш, шайн юьртара уггаре а хаза йоI а йохуьйту шаьш цуьнга аьлла. Текхна, мелла а гергахьа а вахана, Iумара, топ тоьхна, вийна хилла пулеметчик. Шега кховдийначу совгIатех пхоьазза йолу топ бен схьа ца эцна бохура Iумара.
Сийлахь-боккхачу Даймехкан тIамехь дакъалоцуш а хилла кху юьртара Гаштыгов Маил, Болтаев Мохьмад, Мууев Сайд-Мохьмад, кхиберш. Царах цхьаберш цIа бахказа а бисина.
Вайн республикин къилба-малхбале агIор Iуьллуш ю ЖагIларг цIе йолу жима юрт. Дийцарехь, 1901-чу шарахь айткхаьллойн тайпанах болчу наха йиллина ю иза. Цул хьалха шайн дай баьхна йолчу Айт-Кхаьллина гена йоццучу ЖагIи-КIотарахь бехаш хилла уьш. Ткъа ша Айт-Кхаьлла, цигарчу кешнашкарчу чарташна тIехь долчу терахьашца лерича, герггарчу хьесапехь 6–7 бIе шо хьалха йиллина хилла ю. Баккхийчара дийцарехь, Айт-Кхаьлла такхар бахьанехь, цунна гена йоццуш Гумс хина аьтту агIор юрт а йиллина, цигахь баха хевшина цу юьртара нах. ЖагIи-КIотар аьлла, цIе тиллина а хилла цунна. Цул тIаьхьа ЖагIи-КIотар а такхар бахьанехь цигара дIабовла дезна айткхаьллойн. Шаьш бехаш хиллачу юьртана къилбаседа-малхбузе агIор йиъ юрт йиллина цара, кхоъ – даккъашций, цхьаъ – таь1начу меттеххьий: РегIан дукъа тIехь – РегIатIа, ЖагIин дукъа тIехь – ЖагIларг, НагIар дукъа тIехь – НикIи-ХитIа, Гумс- хи йисттехь таьIначу меттехь – Ачаршка.
ЖагIларг йолчу меттехь, хьалха юрт йиллале юькъа хьун хилла, юккъехула стерчийн ворда а ца яхалуш. Хьун хьокхуш, ирзош а дохуш, цу тIехь цIенош а деш, охьахевшина кхузахь нах. Кхузахь хаттар кхолладала тарло, ЖагIларг хIунда ю юьртан цIе аьлла. Кхузахь беккъа жагIа болуш, шиъ боккха гу хилла, вовшашна гена а боцуш. Цхьа гу, цу гуонаха йолчу ярташка а тIехь некъаш дохкуш, жагIа баьккхина, хIинца жимма айъаелла меттиг бен ца юьсуш, дIабаьлла, ткъа шолгIаниг, дикка цистинехь а, хIинца а болуш бу. Этимологически теллича, жагIа (гравий) бохучу дашна тIе лерг (гребень) боху дош кхетарца кхоллаелла ю цу юьртан цIе. Нохчийчохь цхьа а юрт хир яц, шех лаьцна дийца хIума доцуш. ЖагIларгана къилбаседа агIор ю археологашна, историкашна евзаш йолу ГIалин-басе олуш йолу меттиг. Хьалха, дийцарехь, гIала хилла цигахь, ХIII-чу бIешарахь монголаш, татараш тIелеттачу хенахь ондда дуьхьало йина хилла боху цу гIаларчу бахархоша. Амма ницкъаш цхьатерра цахиларна, йохийна, дIаяьккхина иза. Мелла а кIорга аьхкича, и гIала хиллачу меттехь латта цIен бос болуш ду, цунах гуш ду гIала ягийна хилар. ХIинца а цхьайолчу меттигашкахь аьхкича, тIехулара хIумма а доцуш санна, меттиг дIашаръелла, хьун яьлла елахь а, кешнаш карадо кхузахь, цу кешнаш чохь карош йолчу хIуманашца гуш ду цигахь дIабоьхкинарш деланихойн (язычники) нах хилар. Ткъа цу кешнаш чохь дIабоьхкинчу нехан даьIахкашца цхьаьна карош ерг: гоьмукъна, секхаIодан ч1уна буьххье юьллуш йолу вед (наконечник), кхийра пхьегIа, гIодаюккъе доьхкуш долчу доьхканан а, мачийн а мIерий ду. Деланихойн стаг дIавуллучу хенахь стага, ша юха денвелча, юур ю олий, юург юьллуш хилла боху, кхийра пхьегIи чохь коша чу.
Кху юьртара нах даима а хилла гIо оьшучунна куьг кховдо кийча. 1918-чу шарахь Цоцин-Эвлана Деникинан эскар тIелеттачу хенахь уггаре а хьалха цига орцах кхаьчначарна юкъахь хилла кху юьртара ши ваша Музаевг1ар – ДжанарIелий, Iумаррий. Цигахь хилларг иштта дуьйцура ДжанарIелас: «Тхо Цоцин-Эвла дIакхаьчначу хенахь, тIом марсабаьлла боьдуш бара. Дехьара а, сехьара а алссам бара байинарш, лазийнарш. Голел лаха когах хIоъ кхетта, даьIахк йохош, чов хилира суна а. Лазарша хьийзош, лаьттахула дIасакерчаш со воллучу хенахь, веана тIехIоьттира, белшаш тIе тесна верта а долуш, зоьрталчу дегIахь цхьа къонаха. «Жима къонаха, муха воллу хьо?», аьлла, хаьттира цо соьга, «Деллахь, ма холчохь ву-кха со», аьлла, жоп делира ас. «Жимма сатоха ахь, вай хIинцца дIавуьгур ву хьо», аьлла, вахана, кестта кхин кхо накъост а валош, барма бохьуш, юхавеара иза. Со цу барми тIе а виллина, хьалаойъучу хенахь цу къонахчо бармин цхьа тIам накъосташка шен белшаш тIе биллийтира. Иштта цу тIама юккъера араваьккхира со накъосташа. Суо схьавалийначул тIаьхьа хиира, суна и дуьххьара сайна тIехIоьттина хилла волу къонаха оццу дийнахь тIамехь, тур тоьхна, юххехула пхьарс баьккхина хиллийла. ЧIогIа доьналла долуш стаг хиллера иза».
Ткъа Iумарх лаьцна иштта дуьйцура. Iумар жима волуш дуьйна а герзах самукъадолуш, топ нийса тухуш вара боху. Цоцин-Эвлахь тIом уггаре а марсабаьлла боьдучу хенахь деникинцашца волчу цхьана пулеметчико, дитта тIе а ваьлла, цу тIера пулемет етташ, цхьа а хьалатаIа ца вуьтура, боху. Цоциэвлахоша кхайкхам бина хилла, и пулеметчик вийначунна уггаре а тоьлларг дин, цо цIе тоьхна герз ло шаьш, шайн юьртара уггаре а хаза йоI а йохуьйту шаьш цуьнга аьлла. Текхна, мелла а гергахьа а вахана, Iумара, топ тоьхна, вийна хилла пулеметчик. Шега кховдийначу совгIатех пхоьазза йолу топ бен схьа ца эцна бохура Iумара.
Сийлахь-боккхачу Даймехкан тIамехь дакъалоцуш а хилла кху юьртара Гаштыгов Маил, Болтаев Мохьмад, Мууев Сайд-Мохьмад, кхиберш. Царах цхьаберш цIа бахказа а бисина.
Вайнах махкахбаьхна Юккъерчу Азе а, Казахстане а д1акхалхийначу хенахь Караганда нисбелла хилла берриге а бохург санна жагIларгахой. Цигахь а вовшашца барт болуш, оьшучохь гIо-накъосталла деш, чекхбевлла уьш. 1957-чу шарахь Даймахка цIа дерза бакъо ма-елли, шайн дай баьхначу юьрта баьхкира х1орш. Амма юьртахь дохоза дисинарг ши цIа бен дацара, и шиъ а жIайхоша бIаьста лома жа хьаладуьгуш а, гуьйранца аренга охьадалош а буьйса яккха, садаIа совцуш, шайна чохь Iан лардеш хилла. Массеран а гIишлош юхаян дийзира. Хене бовлар цIахь юьйш-лелош йолчуьнца а, даьхни лелорца а хилла юьртахойн. XX-чу б1ешеран 60-гIа шераш чекхдовлучу хенахь меттахIитто йолийна колхозаш. Колхозан аренашкахь дукха къахьегна юьртахоша. Цу хенахь Сесанан районна юкъайоьдуш хилла ЖагIларг. Районехь гIуллакх хилча, 42 километр гена йолчу цига гIаш лелара боху адамаш юьртарчу баккхийчу наха. Дийнахь, баккхийчарна гIо деш бераш а тIехь, берриге а къахьоьгуш хиллехь а, сарахь юьрта юккъехь болчу ЖагIларг гу тIе дIагуллуш хилла юьртахой. Цигахь баккхийчу нехан къамелашка, дечиган пондаре ладугIуш, вовшийн самукъадоккхуш, хан йойъу, бохура. Ткъа хьаша веана меттиг хилча, цунна лерина, синкъерамаш а бора.
XX-чу б1ешеран 70-чу шерашкахь биллина 10 километр гена йолчу Курчалойн-Эвла боьду некъ. И некъ боккхуш дукха къахьийгира боху, юьртахоша, бIешерашкахь лаьттина долу даккхий пепнаш, дагаршца охьа а детташ, уьш дага а деш. Жимма т1аьхьа ялийна юьрта электросерло, иза а шайн харжах ялийна юьртахоша. Мел къахьегнехь а, самукъадаларан доза дацара бахархойн электросерлонах. Оццу шерашкахь йира юьртахь школа а, ФАП а, клуб а. Цул хьалха, махкахдаьхначуьра цIадирзичхьана дуьйна а, нехан доларчу цIенош чохь хилла школа. Амма Нохчийчохь хиллачу тIаьххьарчу тIемаша йохийра школа. Цул тIаьхьа а аренде эцначу нехан доларчу цIенош чохь доьшуш дара бераш. 2007-чу шарахь йира кхузара школа, ФАП, спортзал. Иштта Курчалойн-Эвлара Жаг1ларг юьрта юккъехула чекхболуш, Хьаьжин-Эвла Кишин Кунта-Хьаьжин ненан Хедин зиярате боьдуш силамнекъ а биллира масех шо хьалха. Цул тIаьхьа газ а ялийна юьрта. ХIинца мелла а аттачу даьлла юьртахойн Iер-дахар.
Хьалха Сесанан районна юкъайоьдуш хилла ЖагIларг 1965–1996-чуй шерашкахь Нажи-Юьртан районна юкъахь лаьттина, ткъа цул т1аьхьа Курчалойн районах дIатоьхна. Шовзткъе итт гергга цIа а ду юьртахь, 500 гергга вахархо а ву. Вовшашца, нахаца лело гIиллакх-гIуллакх а долуш, бертахь беха ЖагIларгера бахархой.
Р.МУСИПОВ
Авторан сурт