ТIеман цIергахь кхиъна бераш дукха хьалхе даккхий хилира. Алссам гиначу иэшамаша церан ойланаш сихха кхиийра. Цунна тоьшалла ду, кху тIаьхьарчу шерашкахь нохчийн литературехь гучуюьйлу керла цIерш. Алссам кегийрхой бу прозехь, поэзехь шайн хьуьнарш зуьйш, кхиаме хьалхара гIулчаш йохуш. Вайнехан литература езачарна кхаъ бу иза. Къаьсттина мехала ду церан дош маьIне хилар, ойла кIорга хилар, къегинчу дустаршца цара говза васт кхуллуш хилар. Иштта, шен чулацамечу кхоллараллица ешархойн тидам тIеуьйзучарах цхьаъ ю къона поэтесса Петирова ПетIамат. Иза прозехь, поэзехь цхьабосса кхиамца къахьоьгуш ю. Цунна кIорггера нохчийн мотт хаьа. Нохчийн мотт Петирова ПетIаматан белхан гIирс бу, говзачу пхьерана санна, цунна иза дика карабирзина. Кхин цхьа хIума дара суна билгалдаккха лууш, книгаш цаешар ламасте дирзинчу кху чолхечу заманахь, ПетIаматана дика евза вайнехан литература. Iаламат хала ду, нохчийн яздархоша язйинчу говзаршна юкъахь цо ца ешнарг каро. Вайнехан литературин классикаш яздина жайнаш, таханлерчу яздархоша зорбане йоху говзарш, кIадо йоцуш, еша карахдолу цуьнан. Цундела хила там бу цуьнан буьйцучу меттан хазалла, хаарийн кIоргалла бIаьрлайийлар. Бераллехь дуьйна, йоI йийсаре лаьцначу нохчийн меттан беркат ду, бIаьстенан зазанах тарделла, хаддаза цунах хьерчаш. Вайн махкахь уггаре а хазачарех цхьаъ ларалуш йолчу Элистанжа юьртахь 1982-чу шеран 12-чу февралехь дуьнен чу яьлла Петирова ПетIамат. Циггахь кхиамца чекхъяьккхина юккъера школа. Доьшуш йолуш тасаделла цуьнан литературица гергарло. Лакхарчу классашкахь доьшуш йолуш йолаелла байташ язъян.
Экама къоналла пхийттара йолуш
Сан гIенаш хьистинарг хьан амат дац.
Нийсархойн могIарехь со кура сетташ,
Ас къайлаха лардинарш хьан некъаш дац…
Юккъера школа кхиамца чекхъяьккхина яьлча, 1998-чу шарахь Нохчийн Республикин пачхьалкхан университетан филологин факультете деша яхара Петирова ПетIамат. Вайн къоман дахарехь уггаре а кегабелла мур бара иза. Сингаттамийн оьла денна дебаш яра, кханенах ойла ян хIуттуш дукха нах бацара. Делахь а, йоIана чIогIа лаьара хьехархочун говзалла караерзо. Школехь хиллачу шен хьехархоша кхиийнера цуьнан къоначу дагчохь цу говзалле а, нохчийн литературе а болу безам. Жимачохь кхоллаеллачу ойлано ницкъ белира халачу зерех чекхъяла, студентка хила. Амма, дагахь доцуш 2000-чу шарахь, къоначу дахарехь хиллачу хийцамаша, очно дешарна новкъарло йира. Шен ворхIе да ваьхна Элистанжа цкъачунна дIатаса дийзира йоьIан. Керлачу доьзалехь Хоттанечохь дара хIинца поэтессин кхидIа долчу дахаран некъаш.
Ахьа чиллахь денйина бIаьсте.
ГIурано лацарна кхоьру…
Сан цIарах иллеш а кестта,
Узаме дерзарна кхоьру…
Шен дешар заочни кепе дерзийна Хоттанечуьрчу юккъерчу школе балха араелира иза оьрсийн мотт, литература хьеха. Цо хIинца а Iаламат доккхачу баркаллица хьахабо, хьаналчу къинхьегаман дуьххьарлера гIулчаш йохуш, шена гIо-накъосталла дина, балха тIехь алссам зеделларг долуш хилла хьехархой. Дегнийн комаьршалла мел оьшу йолу и белхан накъостий ца хиллехь шега и болх балур бацара бохуш, дуьйцу поэтессас. Бакъду, болх мел хала хиллехь а, поэзица долу гергарло дIа ца тесира ПетIамата. Хазахетар, халахетар, дахарехь наггахь нислуш хилла дегаайам, цу заманахь кест-кеста кхочуш хилла дегаIийжам, кехатах тешабора хьехархочо.
Суьрта тIехь адамаш, аматаш,
БIаьргаш…
Цу хIора адаман шен кхоллам,
Дахар,
Цу хIора аматан шен некъан
Хьаьркаш.
Цу синойн къиношна
Айкхдуьйлу бIаьргаш.
Нийса хир дацара Петирова ПетIамата Хоттанехь яьккхина зама денна хьекъачу ирсо заза хецна, маьлхан зIаьнарех лепаш яра аьлча. Масех шарахь церга балда лаьцна, тийсаелира иза кхерчах ца яла. Атта дацара ден цIа юхаерза, карахь кхо доьзалхо хилча муххале а. Амма и къаьхьа къурд бан дийзира. Лаа ца баьхна вайн хьекъалечу дайша: «Ойла йоцуш динарг, гIайгIа йоцуш доьрзур дац». Дукха хьолахь, кхин тIаьхьало йолуш ца хуьлу-кх, йоьIан берхIитта шо кхачале дина захало. Хала ловра ПетIамата шен йохар. Амма мел хала тIехIоьттинчу киртиго ша Iовжийнехь а, йоьжна Iилла рагI ца кхечира цуьнга. Кхаба везаш кхо доьзалхо вара. Ши йоI, цхьа кIант. Уьш ненан дегахьаам бара. Церан дуьхьа кхи дIа Iен-яха езара. КIорггера ойла йина, 2006-чу шарахь Соьлжа-ГIала охьаеара иза. Делан къинхетам хьалхабаьлла, шена мел хала хиллехь а, дIа ца тосуш, университет чекхъяьккхира цо. Кхуьнан тайна амал, кIорггера хаарш девзачу накъосташа юьхьанца балхаца гIо дира. 2006-чу шарера 2008-чу шаре кхаччалц «Книжни издательствехь» болх бира ПетIамата. ХIинца «Исламан зIаьнарш» цIе йолчу республикин газетехь коьртачу редакторан заместителан болх беш ю. Ткъа стихаш!? Поэзица долу гергарло цкъа а шеллуш дац цуьнан. Иза байташ язъеш ю. Уьш цуьнан дахаран некъан накъостий хилла дIахIиттина. Нохчийн литературехь къахьоьгучу кегийрхойн гуларш зорбане йовлуш, цкъа-шозза, царна юкъаяхана цуьнан стихаш. «МаргIалш» цIе йолчу поэтически гуларна юкъахь ю цуьнан байташ. «Нохчийн дийцар» цIе йолчу книги юкъахь дийцарш ду. Шен цIарах зорбане яьлла «Сатийсаман заза» цIе йолу байтийн цхьа гулар ю поэтессин. Шен цIарца, «Заза» псевдонимца а зорбане юьйлу цуьнан говзарш. Уьш кест-кеста ган аьтто хуьлу «Нана», «Орга», «Вайнах» журналашкахь; «Даймохк», «Исламан зIаьнарш» газетийн агIонаш тIехь. Вайн махкарчу эшарлакхархоша, мукъаме ерзийна, дIалокхуш ю вайн турпалхочун цхьамогIа байташ. Уьш езаш тIелаьцна радиоладогIархоша, телехьовсархоша. Шатайпачу адамаллех юьзна ю поэтессас язйина массо а хьаьрк. Цундела ницкъ кхочу церан дешархойн синкIоргене кхача. Петирова ПетIаматан говзарш даима къаьсташ ю шайн башхаллашца. Уьш чулацаме ю. Даймахках, ненах, безамах яздо поэтессас. Къаьсттина зударийн амал а, церан дог-ойла а дика евза аьлла хета цунна, цуьнан цIеначу даггара язйина говзарш ешча. Исбаьхьа аьхналла хаало цо яздинчу могIанашкахь. Мел ешарах кIорда ца йо ПетIаматан байташ. Цара дикане, къинхетаме, иймане, адамалле кхойкху. Нохчаллех къилба дина ваха дог доуьйту бIаьстенан зазанан хIо детталучу поэтессин башхачу байташа. Цкъа а йокъа ма хIуттийла цуьнан кхоллараллин хьаьттахь. Шен къоман йижарийн дог хьостуш, даима зевне бекийла цуьнан исбаьхьчу поэзин массо а могIа.
Ас хьуна, ахь суна лерина иллеш,
Хьуна тІе, суна тІе вай дина некъаш,
Со лоьхуш, хьо воьхуш дІаихна денош,
Довр ду те, довр ду те, вайн туьйра хедаш?
Хьо хестош, со хестош кхоьллина иллеш,
Халонехь, аттонехь теллина некъаш,
Сахьийзаш, сагатдеш дахделла денош,
Довр ду те, довр ду те, вайн туьйра хедаш?
Безамца, лерамца яздина иллеш,
Генара, гергара идийна некъаш,
Хьегамца, хьежарца текхийна денош,
Довр ду те, довр ду те, вайн туьйра хедаш?
Дог далхош, бІаьрг белхош декийна иллеш,
Йочанехь, йоькханехь дуьстина некъаш,
Хьан ойла, сан ойла хьистина денош,
Довр ду те, довр ду те, вайн туьйра хедаш?
Хьан дагехь, сан коьртехь гІайгІане иллеш,
Маьршачу ойлано гездина некъаш,
Лаамаш, лехамаш гІиттийна денош,
Довр ду те, довр ду те, вайн туьйра хедаш?
***
Хийла хьоь сатийсар доьхкуш,
Ахь шело лешайо суна,
ХΙетте а хьох дог ца дуьллуш,
Сан ойла тΙегΙерта хьуна.
Дахкарлахь лоьху некъ санна,
Хала ду хьан ойла йовза,
Маржа-яΙ, ца хилла-кх доьгΙна,
Вайн синош хелхарехь хьовза.
Ткъа кхечо некъаш а хедош,
Веларца сан хьежар лоьцу,
Шен иллеш цо суна декош,
Ларамза со цуьнца соьцу.
Некъ жΙараболучохь лаьтта,
Ца хΙуттуш гΙулч таса дехьа,
Ца хилла-кх, ца хилла-кх атта,
Хьо вита, дог дуьллуш, сехьа.
Цхьа геннахь сегачу ирсе,
Кхойкхучу ца ловзу ког,
Ва маржа, сан амал ирке,
Ас хΙунда диллац хьох дог?
***
Безамо шалхо ца лайна –
Кхин хир дац цул луьра герз.
И хьоьца карор ца тайна
Хеди те сан деган мерз?
Со-сайца къамеле яьлла
Ца лууш хьоьга дан арз,
Шеконийн барам тІехбаьлла
Хеди те сан деган мерз?
ТІаьххьара хьоь кхайкха айлуш
Йиш хелаш къарделча аз,
Вай цхьаьна хир дацар дазлуш,
Хеди те сан деган мерз?
Дикане сатийсам кхолон,
ТІесерсаш гуьйренан дерз.
Кхин цкъа а мукъам ца болон,
Хеди те сан деган мерз?
***
Хьо хIинца генахь ву –
Вац хьайга со кхойкху хезехь…
Со хьоьха хьоьгуш ю –
Хьан аз ду дисна сан лерехь…
Буьйсанаш еха ю –
Хьо вац сан сингаттам байбан…
Iуьйренаш беса ю –
Декъалъеш дош хезаш дац хьан…
Кехаташ лардо ас –
Хьан йовхо ларйийриш шайца…
Ца кхаьчча, хуьлу вас –
Дукха ду сан хьоьга дийца…
Кхачахьа суна тIе –
Ас санна ларвац хьо цхьамма…
Хилахьа хьасене –
Езахьа, суна хьуо санна…
Ас йина гIаланаш –
Ойланехь суо хьоьца хIиттош,
ЦхьамогIа гIалаташ –
Вовшашка цабезам гIиттош…
Амма ахь гечдехьа –
Къера ю, со бехке хилла,
Мел хилларг дицдехьа –
Яшаяй дагчуьра чилла…
Хьо уллохь хилахьа –
Даима со кхойкху хезехь,
Хьуо веза мукъ лохьа –
Декар ду сан аз хьан дагехь…
***
Со хьан бІаьсте хилий –
КІеззиг аьрха,
Дукха маьлхан?
Я хьан сирла Іуьйре –
КІеззиг тийна,
Дукха тайна?
Лаахь, седа нуьре –
КІеззиг хьаьвхе,
Дукха эвхье?
Со хьан ІиндагІ хилий –
КІеззиг ирке,
Дукха ирсе?
***
Экама къоналла пхийттара йолуш,
Сан гIенаш хьистинарг хьан амат дац.
Нийсархойн могIарехь со кура сетташ,
Ас къайлах лардинарш хьан некъаш дац…
Ца кхеташ я кхеташ хьан хьажар сацош,
Хьан бIаьрса дуьйлинарг сан сибат дац.
Дуьххьара кийра цIе латош, хьо чахчош,
Хьан синтем байинарг со янне яц…
Дахаро Iовжийча, эндаже човхош,
Со Iехон кхажбаьлларг хилла-кха хьо…
Хьайн деган кIоргехь ахь кхаьбна сатийсам,
Кхочушбан ирс кхаьчнарг яц теша со?..
***
БІаьстенца зезагаш гІовттуш
Кхолур ю аре,
Со цаьрга маршалла хоттуш
Ма хьежа яре…
Зезагаш техкар ду тийна,
Сан еларх тера,
Стигал а хир ю сов сийна,
Некъаш а шера…
Амма сан елар дIадайна,
Ахь кхолий иза,
Со йиси цхьалха, гIаддайна,
Къаьхки сох ирс а…
БІаьстенан тидамаш бохуш
Леларх хьо веха,
Ца хезча ас хьайн цIе йохуш
Лур вуй те Iеха?
БІаьстенца зезагаш гІовттуш
Кхолур ю аре,
Со цаьрга маршалла хоттуш
Ма хьежа яре…
А.ГАЗИЕВА
№17, шинара, чиллин (февраль) беттан 16-гIа де, 2016 шо