ХХ–ХХI-гIий бIешераш хотталучу муьрехь массо маьIIера тайп-тайпана хабарш хезара: 1941-чу шеран 22-чу июнехь дIаболабеллачу тIамехь вайнаха дакъа ца лаьцна бохуш. Нохчашна-м хаьара и къамелаш бакъ хуьлийла доцийла. ТIом дIаболабалале Нохч-ГIалгIайн Республикера итт эзар сов стаг ЦIечу Эскарехь гIуллакх деш вара. ТIом дIаболабеллачу хьалхарчу деношкахь, шайн лаамехь кхин кхойтта эзар стаг ямартлонца вайн Даймахкана тIелеттачу фашисташна дуьхьал бовла тIеман хьаьтта дIахIиттира. БердкIелара Идрисов Абухьаьжа вара 1939-чу шеран октябрехь дуьйна ЦIечу Эскарехь гIуллакх деш. Иза юкъахь волу 125 стрелкови дивизи Советийн Союзан малхбузерчу дозанца Прибалтикехь лаьтташ яра. ТIом дIаболалуш, пулеметчикан говзалла кхоччуш караерзийна, кIорггера хаарш долуш бIаьхо вара вайн махкахо. Бакъдерг дийцича иза-м ЦIечу Эскаре гIуллакх дан вахале а, лаккхара разряд йолуш, ворошиловски стрелок вара. Цундела тIеман хьалхарчу деношкахь дуьйна мостагIчунна дуьхьал бевллачеран хьалхарчу могIаршкахь хилла Идрисов Абухьаьжа. Луьра тIемаш беш ЦIечу Эскарца Малхбалехьа юхавала дезна цуьнан. ТIаккха, оццу эскарца фашистех Даймохк дIацIанбеш Малхбузехьа гIаш дIа а ихна бIаьхо. Массо а меттехь яхь, доьналла, майралла гайтина цо. 1941-чу шеран июль баттахь «Псков-Великие Луки» тIеман зилца лаьтташ хилла Идрисов Абухьаьжа юкъахь волу эскар «Ильмень-Селигер» цIе йолчу Iаьмнашна юккъехь. Ленинграде дIагIерташ йолу фашистийн ардангаш юхаетташ тIемаш бина цара цигахь. Къинхетамза мостагI хIаллаквеш яра Идрисов Абухьаьжин пулемет. Мел генара а, Iалашо лоций, мостагI вожош хилла цо. Цу муьрехь хилла вайн махкахочух иччархо а.
Шен пулемет дIахIоттийначу дотачохь цхьа бегIийла бен бинера Абухьаьжас. Арахула дот дIакъевлина кеп хIоттош, амма чуьра арахьаьжча, кхунна мостагI волчу агIор дерриге а схьагуш. Луьра тIом сецча дота чохь хьулвелла Iаш хилла Абухьаьжа пулеметан логатIе пIелг биллина, гучуваьлла фашист цхьана тохарца тIекIел оьккхуьйтуш. Иштта кхаа дийнахь 22 мостагI вожийна вайн махкахочо. Цунах дерг хиъначу командованис катоьхнна иччархойн тобанна юккъе дехьаваьккхина бIаьхо. Дукха хан ялале Къилбаседа-Малхбузерчу фронтехь массарна евзаш яра майрачу иччархочун, нохчичун цIе. Цуьнан суьрташ а, цунах йолу статьяш а газеташ тIехь гучуйийла юьйлаелира. Командованис довха дешнаш ца кхоадора майра бIаьхо хестош. Кест-кеста буьрсачу тIеман уггаре а халачу меттигашка кхуссура иза, куьйгана говза, бIаьргана сема хиларна.
1942-чу шеран октябрехь Ленинградана мелла а герга вигира Идрисов Абухьаьжа, немцой цигахь дукха эвхьазабевлла хиларна. Иттех дийнахь бIе сов фашист хIаллаквира цо. Дукха хьолахь немцойн эпсарш бара Абухьаьжас цигахь эгийнарш. «Советийн Союзан турпалхой» цIе йолчу книги тIехь иштта яздо вайн махкахочух.
«Немцошна коьртах ваьллера куьг говза иччархо. ТIаккха шайн цхьана иччархочунна хьалха Iалашо хIоттийнера немцоша Абухьаьжа, ларвина, дIаваккха. Мухха делахь а Идрисовна хиъна хиллера, кIело йина, мостагIчо ша ларвеш вуйла. Дей-буьйсий даьккхира иччархоша дуьхь-дуьхьал а бирзина. Муьлххачо дина гIалат тIаьххьара хир долуш дара. Когаш, куьйгаш лацаделлера Абухьаьжин. Набаран тар яра тIетуьйсуш. ЧIогIа лаьара хьалагIаьттина волавала, дегI хецадалийта. Амма, меттахвала бакъо яцара, тIехьажийна мостагIчун топ яра, ларамаза йина ишар а тIаьххьара хиларна кхерам боккха бара. Иштта вогIавелла Iаш немцойн иччархо а вара. Эххар а мостагI меттахволуш тусаделлачу Абухьаьжас топ туьйхира. Вожийра мостагI. Иштта иччархо вара Идрисов Абухьаьжа».
1943-чу шеран апрель баттахь, цу муьрехь Идрисов Абухьаьжас гIуллакх деш хиллачу 370-чу стрелкови дивизера бинчу политхаамашца (политдонесение), цо хIаллаквинера 309 фашист. Лениградана фашисташа бина гуо баьстинчул тIаьхьа, Идрисов Абухьаьжас тIемаш бина Псков гIала мостагIчух дIацIанъеш, цунна гуонаха йолу кIошташ, ярташ паргIатйохуш, Прибалтика, Польша фашистех дIацIанъеш. Цкъа, хиллачу буьрсачу тIемашкахь минашна тIе а нислой, чов хуьлу турпалхочунна, Делан къинхетам хьалха болий, дийна вуьсу, эха шарахь гергга госпиталашкахь хан яккха дезнехь а. 1944-чу шеран апрель баттахь командованис кечдой кехаташ дохьуьйту Москва Идрисов Абухьаьжина Советийн Союзан турпалхо сийлахь цIе тиллар доьхуш. 1944-чу шеран 3-чу июнехь Советийн Союзан Лакхарчу Советан Президиумо кхочушдира и дехар, вайн махкахочунна «Советийн Союзан турпалхо» сийлахь цIе туьллуш. Вайн махкахочун цул хьалха делла а дуккха совгIаташ дара, шайна юкъахь орден Ленина, «ТIеман ЦIечу Байракхан» орден, шортта мидалш йолуш. 1944-чу шарахь Польшерчу Мозовецк гIалахь дIабиллина гайтам бара советийн бIаьхойн хьуьнаршна лерина. Цигахь Идрисов Абухьаьжина шенна билгалъяьккхина цхьа маьIиг яра. Цо мостагIий эгийна топ яра гайтамехь, баьрчче яьккхина, дIахIоттийна, бухахь оьрсийн маттахь яздина хIара дешнаш долуш: «Славному сыну чеченского народа, Герою Советского Союза Идрисову Абухаджи».
ТIаьххьара госпиталехь «Горький» цIе йолчу гIалахь хилла вайн махкахо. ХIинца «Нижний Новгород» олу цунах. Цигара, дерриге а нохчийн къам санна, махках баьхна шен верасаш лаха воьду турпалхо. Уьш Талды-Курганехь карабо цунна. 1957-чу шарахь вайнахана цIаберза бакъо елча Нохчийчу цIаверза гIайгIа бо турпала бIаьхочо. ЦIечу Эскаре гIуллакх дан дIавахале ша болх бинначу БердкIеларчу «Советская Россия» колхозе балха воьду иза, лакхара даржаш ца лоьхуш, хьаналчу къинхьегамца даьккхинчу напхица оьзда доьзал кхиабо. Бакъду, тIаьхьо Нохч-ГIалгIайн Республикин махлелоран министерствехь болх бо цо. Амма, миччахь балхахь хиларх а, цкъа а куралла ца хилла Идрисов Абухьаьжица. Иза кест-кеста хуьлура вайн махкарчу школашкахь, институташкахь. Шен чулацамечу къамелашца кегийрхой Даймохк безаре, нохчийн къоман сий лардаре кхойкхура цо. Вайнехан яхь йолчу кIентех цхьаъ вара Идрисов Абухьаьжа. Дера лом санна, кхаа шарахь луьрачу мостагIчух летта вара иза, дуьне цецдаллал доьналла, майралла гойтуш. ТIаьхьарчу тIаьхьенашна масал хила хьакъ ду цуьнан оьзда дахар. 1983-чу шеран 22-чу октябрехь детталучуьра сецира турпалчу бIаьхочун майра дог. 1918-чу шеран 17-чу майхь дуьнен чу ваьллачу Абухьаьжин 65 шо дара дIаволуш. Къонахчунна дукха хан яцара иза. Амма, лайначу халонаша, чевнаша ницкъ бинера цуьнан яхь йолчу дагна. Iер-вахар Соьлжа-ГIалахь хиллехь а, шен ворхIе дай схьабевллачу БердкIелахь дIавоьллира уггаре а халачу хенахь Даймахкана гIаролехь лаьттина нохчийн къоман сий лардина бIаьхо.
А.ГАЗИЕВА
№17, шинара, чиллин (февраль) беттан 16-гIа де, 2016 шо