Къаьсттина ХХ-чу бIешеран чаккхенехь дукха эладитанаш дара, цхьаболчу федеральни шуьйрачу хаамийн гIирсаша сийсош. Дукха харцонаш юьйцура нохчийн къоман мостагIаша, цхьаболчу шуьйрачу хаамийн гIирсаша, фашизмана дуьхьал СССР-о латтийначу къийсамехь цхьа а нохчи дакъалаьцна вац бохург, дуьненна тардан лууш. Вайна-м хаьара иза бакъ доций а, Даймехкан сий лардан дезачохь нохчий цкъа а юьстах ца Iийний а.
Ткъа 1941-чу шеран 22-чу июнехь болабеллачу Сийлахь- боккхачу Даймехкан тIамехь дакъа ца лоцуш церан Iойла а дацара. И тIом дIа а болабалале ЦIечу Эскарехь гIуллакх деш итт эзар сов стаг вара Нохч-ГIалгIайн Республикера. ТIом дIаболабелла хьалхарчу деношкахь, кхин 13 эзар стаг а шайн лаамехь луьрачу мостагIчунна юьхьадуьхьал хIотта, тIеман ара дIавахара. Кхин хIумма а ца хилча, къоман журналистикин итт сов векал хилла немцойн фашистех дера леташ. Дика ду цIарца дIабийца вайн уьш болуш. Шайн са а, дегI а ца кхоош, ямартчу мостагIех дера летта нохчийн журналисташ, буьрсачу тIеман арахь. Доьналла, майралла гайтарна алссам совгIаташ делла царна. Царах цхьаъ гвардин майор Шаипов Iийса, Советийн Союзан Турпалхочун Сийлахь цIе тилла хьалха теттина хилла. Амма, цу муьрехь нохчашна и тайпа цIерш луш ца хилла.
ТIаме хьалхарчийн могIарехь дIабаханчу журналистех воккханиг вара Хаджиев Ризван. Гуьмсан кIоштарчу Ойсхарахь 1906-чу шарахь дуьнен чу ваьлла иза, дукха хьалхе да-нана дIадаьлла, байлахь висина вара. Дедас хьалакхиийна вара кIант, нийсархойх хьега меттиг ца юьтуш, Дедас ша дIавалале школехь дешийтира Ризване, тIаккха Соьлжа-ГIалахь «рабфак» чекхъяккхийтира. Мамакаев Мохьмадца, Мехтиев Хьасанца, Саламов Iабдул-Хьалимца цхьаьна Москвара малхбалерчу къинхьегамхойн университет чекхъяьккхина вара иза. Тайп-тайпана белхаш бина цо. ТIаме вахале а «Ленинан некъ» газетан редакцехь болх бина ву Хаджиев Ризван. 1941-чу шарахь тIом болабелча, шен лаамехь Даймехкан сий лардан тIеман ара дIахIутту 35 шо кхаьчна нохчийн журналист. ТIом дика барна елла орден «Отечественной войны» яра вайн махкахочун, капитанан чинехь а вара иза. Н.Я.Кириченко командир хиллачу 4-чу кубански гIалагIазкхийн гвардейски дошлойн корпусехь 1944-гIа шо тIекхаччалц тIом бина цо. ТIаккха, дукхах болу нохчий санна, тIамера схьаваьккхина Казахстане дIахьажаво майра бIаьхо, капитан Хаджиев Ризван.
Шуьйтан кIоштарчу Бенахь 1912-чу шарахь дуьнен чу ваьлла вара Ясаев Мовла. Юьртахь школа чекхъяккхарх тоам ца беш, Соьлжа-ГIалахь «рабфак» чекхъяьккхира цо а, цуьнан вашас Iабдулрешеда а. Цул тIаьхьа Владикавказехь тIеман летчикийн училище чекхъяьккхира. ТIом герга гIоьртича къона летчикаш Iамо Аштаркхне хьажийра Ясаев Мовла. Цигара СССР-н малхбузерчу дозане а хьажийра. Смоленскехь лаьттачу тIеман летчикийн батальонан командир Мовла волуш чекхбелира и буьрса тIом. Бакъду, командир вара аьлла а, чевнаш хилла вара аьлла а, махках ца воккхуш-м ца витира тIеман арахь хийла доьналла гайтина хилла волу эпсар. ТIом чекхбаьлча гIиргIизойн махка кхечира Ясаев Мовла. Цигарчу Токмакехь дIатарбелла хиллера, дерриге а нохчийн къам санна, махках баьхна кхуьнан верасаш а. Журналистике тIаьхьо веара Ясаев Мовла. 1957-чу шарахь вайнах цIабирзинчу муьрехь радиокомитете балха хIоьттира турпала бIаьхо. КIорггера нохчийн мотт хаарца, журналистикехь похIма хиларца билгалвуьйлуш вара Мовла. Белхан накъосташа лоруш, кIеда-мерза цаьрца чекхвала хууш вара.
Нохчийн яздархочун Музаев Нурдин цIе дика евза вайн махкахь. Иза гIараваьлла похIме яздархо, поэт ву. Хетарехь, кхин хIумма а Нурдис яздина ца хилча а, цо яздина цхьа илли бахьанехь нохчийн къоман исторехь юьсур яра цуьнан сийлахь цIе. Иосиф Кобзона дIаолуш долу и илли ца девзаш стаг хир вац вайн махкахь. Музаев Нурдин дешнаш тIехь кхоьллина ду иза.
«Я на свете повидал немало
Древних и красивых городов.
Но таких как Грозный не встречал я,
Не видал нигде таких садов».
1913-чу шеран 15-чу октябрехь Шелан кIоштарчу БелгIатой-Эвлахь дуьнен чу ваьлла Музаев Нурдин, Москварчу коммунистически университетан журналистийн факультет чекхъяьккхинчу нохчех хьалхарчийн могIаршкахь ву. Соьлжа-ГIалахь зорбане долуш хиллачу «Ленинхо» газетан коьртачу редакторан заместитель болх беш хилла иза 1935–1941-чуй шерашкахь. Амма, Даймахкана тIе кхерам хIоьттича, бIаьрг-негIар ца тухуш, тIеман ара дIахIоьттира нохчийн яхь йолу журналист. Алссам орденаш, мидалш хилла цуьнан, Сталинград мостагIех цIанъеш чевнаш йина хилла вайн махкахочунна. Амма, 1944-чу шеран февраль баттахь тIамера схьаваьккхина гIиргIизойн махка дIахьажийра, Сталинан хьадалчаша махкаха баьхначу шен гергарчарна тIаьхьа.
1914-чу шарахь Веданан кIоштарчу МахкатIехь дуьнен чу ваьллачу Саидов Билалан хьаналчу къинхьегаман некъ нохчийн къоман театрехь дIаболабелла. 1933-чу шарахь Соьлжа-ГIалахь театральни студи чекхъяьккхинчу кегийрхойн тобанца дешна, актерийн говзалла караерзийна ву Саидов Билал. Цул тIаьхьа-м цо Гуьржийчохь а дешна, Шота Руставелин цIарах йолчу театран студехь. Амма актеран говзалла караерзийна ца Iаш, журналистикехь, литературехь болх бан а волавелира похIме жима стаг. «Зайнап» цIе йолуш яра цо дуьххьара язйина, къоман театран сцени тIехь хIоттийна пьеса. Газеташца доттагIалла дара цуьнан. Саидов Билала даима яздора похIмечу актерех, керлачу спектаклех, къоман театрехь болх бечу режиссерийн хьуьнарех лаьцна. 1941-чу шеран 22-чу июнехь болабеллачу тIаме хьалхарчийн могIарех дIаваханчех цхьаъ ву иза. «ЦIен байракх» цIе йолчу фронтовой газетехь жоьпаллин секретаран болх бина цо. Бакъду, Саидов Билалан а дийзира махках даьккхинчу шен къомана тIаьххье гIиргIизойн махка дIаваха. Делахь а, 1955-чу шарахь Алма-Атахь нохчийн маттахь зорбане долу «Къинхьегаман байракх» цIе йолу газет схьадиллича, цуьнан агIонаш тIехь гучуйовлу яздархочун говзарш. 1957-чу шарахь вайнах цIа а бирзина «Ленинан некъ» газет арадала доладелча, цу газетехь корреспондентан болх бо Саидов Билала.
Чолхечу а, лазамечу а очакхех буьззина хилла нохчийн яздархочун Мусаев Мохьмадан дахаран некъ. 1915-чу шеран 15-чу июнехь Соьлжа-ГIалин йистошца Iуьллучу Алдахь къехочун доьзалехь дуьнен чу ваьлла иза. Кхиамца юьртара школа чекхъяьккхина, мехкадаьттан говзанчаш Iамочу училище деша вахара иза. Училище чекхъяьккхина ваьлча Соьлжа-ГIаларчу В.И.Ленинан цIарах йолчу мехкадаьттанах гIуллакх дечу заводе балха вахара 1931-чу шарахь. Пхи-ялх шарахь болх бира Мохьмада заводехь. Амма, литературе болчу безамо къона ойланаш журналистике ийзайора. Зорбанехь кест-кеста гучуюьйлура цо язйина статьяш, зарисовкаш, репортажаш. Эххар а, 1937-чу шарахь Нохч-ГIалгIайн Республикин радиокомитете балха хIутту Мусаев Мохьмад. Шо а далале радиокомитетан коьрта редактор хIоттаво иза. 1938–1941-чуй шерашкахь оцу даржехь кхиамца болх бо хьуьнаречу журналиста. Немцойн фашисташ ямартлонца СССР-на тIелеттачу хьалхарчу деношкахь шен лаамехь тIеман ара дIавоьду Нохч-ГIалгIайн Республикин радиокомитетан коьрта редактор. Инзаре халачу хьелашкахь, яхь дIа ца луш, шарахь сов тIом бо Мусаев Мохьмада. 1942-чу шарахь Сталинград мостагIех цIанъеш буьрса кхихкинчу тIемашкахь чевнаш хилла журналист тIамера юхавоккху. Соьлжа-ГIала цIавирзича 1944-чу шеран 23-чу февралан шийла де тIехIотталц радиокомитетан коьртачу редакторан даржехь болх бо. Масех роман ю Мусаев Мохьмада язйина. Иштта, кхиамца къахьегна цо къоман драматурги кхиорехь а. Дийца даьккхинчуьра аьлча, 1941–1945-чуй шерашкахь хиллачу тIамехь дакъалаьцначу нохчийн бIаьхойх дуьххьара пьеса язйинарг ву Мусаев Мохьмад. Пьесин цIе «Теркан тулгIенаш» ю. Чекхдаьллачу ХХ-чу бIешеран 60-чу шерийн юьххьехь Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан драматически театро хIоттийна а, хьовсархоша езаш тIеэцна а яра оцу пьеси тIехь хIоттийна спектакль.
Иштта, 1915-чу шарахь Соьлжа-ГIалахь дуьнен чу ваьлла вара нохчийн къоман журналистикин ветеран Дидаев СаьIид. Цо кхиамца чекхъяьккхира юккъера школа. СаьIида “рабфакехь” дийшира. Цигахь доьшуш волуш кIентан гергарло тасаделира литературица. СаьIида ца Iебаш йоьшура Пушкинан, Лермонтовн, Тургеневн, Толстойн говзарш. Цуьнца цхьаьна йоьшура, хIетта зIийдиг тосуш хилла, нохчийн литература. Цу муьрехь доттагIалла тасало Дидаев СаьIидан Соьлжа-ГIалахь зорбане дуьйлуш хиллачу «Грозненский рабочий» цIе йолчу газетаца. Жима стаг ша а волало цхьацца могIанаш яздан. Юьхьанца кегий заметкаш, хаамаш язбо цо. Цхьацца гIулч йоккхуш, сих ца луш, журналистикехь кхиамашка кхочу. 1937-чу шарахь «Грозненский рабочий» газетан редакци балха дIаоьцу жима стаг. Юьхьанца оьрсийн маттахь яздеш хиллехь а, нохчийн маттахь яздан а волало Дидаев СаьIид. 1940-чу шарахь Нохч-ГIалгIайн радиокомитете балха кхойкху цуьнга. Цигара дIавоьду иза 1941-чу шеран 22-чу июнехь болабеллачу тIаме. Даймехкан коьртачу шахьарна Москвана мостагI тIе ца вуьтуш хиллачу буьрсачу тIемашкахь дакъалоцу Дидаев СаьIида. Цул тIаьхьа къилба-малхбузерчу фронтехь тIемаш бо 1944-чу шеран 23-гIа февраль тIекхаччалц. ТIамера схьаваьккхина, Дидаев СаьIид Iедало Казахстанехула дIабигначу шен верасашна тIаьхьа хьажаво. Дерриге а нохчийн къомо санна, Даймахках хьоьгуш, хийрачу меттехь 13 шо доккху цо. Ткъа 1957-чу шарахь, цкъа мацах ша битинчу балха, Нохч-ГIалгIайн радиокомитете схьавогIу. Нохчийн маттахь берийн передачаш кечъеш вара къоман журналистикин ветеран. Дуккха а шерашкахь хьанал къахьийгира цо, шена безачу балхах ца валалуш. 1995-чу шеран 10-чу февралехь федеральни эскаран векалийн карах дIавалар хилира журналистан.
Сийлахь-боккхачу Даймехкан тIамехь дакъалаьцначу нохчийн журналистех дош олийла дац Габисов Бисолта ца хьахош. 1919 -чу шеран 1-чу майхь Несаран кIоштарчу Кантышево юьртахь дуьнен чу ваьллачу Бисолтас, 1937-чу шарахь хьехархочун болх беш дIаболийра шен хьаналчу къинхьегаман некъ. 1939-чу шарахь ЦIечу Эскаре гIуллакх дан воьду иза. ТIом дIаболалуш малхбузерчу фронтан дакъошкахь вара. Машаречу хенахь Габисов Бисолта хьехархочун болх бина хилар тидаме оьций, командованис партийно-политически болх дIакхехьар тIедуьллу вайн махкахочунна. Цул тIаьхьа, Бисолтас тIемаш бо къилба-малхбузерчу фронтехь, 2-чу прибалтийски фронтехь. Буьрсачу тIемашкахь бIаьхаллин хьуьнарш, доьналла, майралла гайтарна Габисов Бисолтина елла «ЦIечу седанан» орден а, алссам мидалш а яра. «Ленинан некъ» газетан коьрта редактор болх бина Габисов Бисолтас. Дика журналист а, тешаме белхан накъост а вара иза. Габисов Бисолта вовза ирс хиллачеран дегнашкахь, массо а ханна, даха дисина цуьнан сирла амат.
Массарна а хаьа «Александр Чеченский» цIе йолу роман Гайсултанов Iумара язйиний. Наггахь волчунна «Болат-ГIала йожар» цIе йолу повесть а цо язйиний хаьа. Ткъа мел хала хеташ делахь а, кIезиг нах бу Гайсултанов Iумара журналистикехь болх биний хууш. Бакъдерг дийцича цуьнан хьаналчу къинхьегаман некъ серлонан декъехь дIаболабелла. 1920-чу шарахь Нохчийчохь, уггаре а хазачарех йолчу Шелахь, дуьнен чу ваьлла Iумар, шен 16 шо а кхачале цигара юккъера школа чекхъяьккхина ваьлла, тIаккха Соьлжа-ГIалахь «рабфак» чекхъяьккхина. Шеларчу цхьана школехь болх беш вара жима стаг 1941-чу шеран июнь баттахь кхайкхина ЦIечу Эскаран могIаршка дIавиггалц. Москва, Сталинград, Курская Дуга иштта цIерш ю вайн махкахочо буьрсачу тIемашкахь дакъалаьцначу меттигийн. Доьналла, майралла гойтуш дера летта иза мостагIех. Цунна дина совгIаташ ду. Амма 1943-чу шарахь чевнаш йо Гайсултанов Iумарна, кхидIа тIом бар ца магадо цунна лоьраша. Бакъду, Нохчийчу цIавирзнехь а, балха аравала ца кхуьу майра бIаьхо. 1944-чу шеран 23-чу февралехь махках доккху дерриге а къам. Цу декъазчу декъехь ву Гайсултанов Iумар а. 13 шо дерриге а нохчийн къам санна, Даймахках хьоьгуш даккхар тIедужу, шина шарахь сов тIеман арахь лаьттинчу бIаьхочунна. Делахь а, Соьлжа-ГIала цIавирзича балха ара волу иза Нохч-ГIалгIайн радиокомитете. Цул тIаьхьа болх бо «Ленинан некъ» газетан редакцехь.
Цуьнан 19 шо дузаза дара Сийлахь-боккха Даймехкан тIом дIаболалуш. Бакъду, юккъера школа кхиамца чекхъяьккхина Веданан кIоштан партин райкомехь инструкторан болх беш вара, 1922-чу шеран 15-чу августехь Хотничохь дуьнен чу ваьлла Муталибов Зайнди. Иза-м кхидIа а деша лууш, хьехархочун говзалла караерзо лаам болуш вара. Делахь а, дагахь доцуш иккхинчу тIамо хьаьшира и ойланаш. КIант тIеман ара дIахIотта сихвеллера. Дикка хан елира балхара дIа ца хоьцуш. Эххар а, вовшахтоха йолийра Нохч-ГIалгIайн 255-гIа дошлойн полк. 1942-чу шеран май баттахь тIеман ара боьду буьрса некъ юьхьарлецира вайн махкарчу бIаьхоша, царна юкъахь вара къона Муталибов Зайнди а. Цуьнан майраллех, доьналлех, гIиллакх-оьздангаллех лаьцна дуьйцу «От Терека до Эльбы» цIе йолчу шен книги тIехь, 255-чу дошлойн полкан командир хиллачу Висаитов Мовладис. Буьрсачу тIемашкахь дакъалоцуш Кавказера дIаволавелла Муталибов Зайнди, 1946-чу шеран август баттахь японхошца болу тIом дIаберззалц мукъаваьлла вац. Дуккха орденаш, мидалш яра Муталибов Зайндин. Царна юкъахь яра «ЦIечу Седанан» орден, тIеман «ЦIечу Байракхан» орден, иштта кхиерш. Поэт, яздархо санна вевза иза вайн махкахь. Ткъа суна массарна хаийта лаьа, Муталибов Зайндис «Ленинан некъ» газетан коьртачу редакторан заместителан а, 1978-чу шарахь дуьйна Соьлжа-ГIаларчу телестудин коьртачу редакторан даржехь а цо белхаш бина хилар а.
Кавказера дIаболийна Австри кхаччалц тIемаш беш мостагIчунна дуьхьал дера леташ чекхваьлла журналист Шаипов Iийса. ТIом чекхболуш майоран чинехь хилла вайн махкахо. Советийн Союзан Турпалхочун сийлахь цIе Шаипов Iийсана ялар доьхуш, цкъа-шозза кехаташ яздина цуьнан командованис. Амма, мел хала хеташ делахь а, цу муьрехь нохчашна аттачу балхах луш ца хилла и сийлахь цIе. Делахь а, кIорггера хаарш долуш, лаккхара Iилма долуш хиллачу Шаипов Iийсана иштта мехала хеташ хIуманаш ца хилла и чинаш, орденаш, мидалш, сийлахь цIерш тахкар. Вайн махкахочун синъондалла кхуллуш хилла Даймехкан дуьхьа мостагIчух ша леташ вуй хааро. Шаипов Iийса юкъахь хилла къилбера фронтан хIаваан-десантни 7-чу корпусан 34-гIа дивизи турпала тIемаш беш чекхъяьлла гIалмакхойн аренашкахула, Аштаркхнехула, Сталинградан йистошкахула. Бакъду, вайн махкахо 34-чу дивизин газетан коьрта редактор хилла, делахь а, кест-кеста герз караэца дезаш киртигаш тIеIитталуш хилла журналистана. Дивизин газетан коьрта редактор иза хIоттавар а ларамаза дацара. ЦIечу Эскаре гIуллакх дан вахале Шаипов Iийса Нохч-ГIалгIайн Республикехь арадолуш хиллачу «Ленинхо» цIе йолчу кегийрхойн газетан коьрта редактор хилла. И луьра тIом дIабирзина, Соьлжа-ГIала цIавирзича а, цхьана ханна, «Ленинан некъ» газетан коьртачу редакторан болх бира цо. Алссам орденаш а, мидалш а яра гвардин майор волчу Шаипов Iийсана дика тIом барна Iедало елла. Ишта-м иза финашца 1938-чу шарахь хиллачу тIамехь дакъалаьцна а ву.
Дукха хьалххе дех ваьлла, мецачу бераллин къаьхьа къурдаш дина вара Имадаев Мохьмад. Амма, чолхечу дахаран зерашна къар ца луш, юккъера школа кхиамца чекхъяьккхина, Пятигорскерчу институте деша вахара кIант. Институт чекхъяьккхина, аспирантурехь деша дIатасавеллера иза, дуьненаюкъара истори Iамо йолчу ойлано сакIамдина. Делахь а, аспирантурехь дешар заочни кепе дерзийна цIавирзира нене са ца гатдайта. Эна-Хишкарчу юьртабахаман техникумехь истори хьоьхуш вара иза юьхьанца. ТIаккха Нохч-ГIалгIайн комсомолан обкоме балха схьавалийра. Балхахь миччахь велахь а, адамашца кIеда-мерза, гIиллакхе-оьзда, хьаьнцца а дан къамел долуш, хьекъале жима стаг вара Имадаев Мохьмад. 1939-чу шарахь «Ленинан некъ» газетан коьрта редактор хIоттаво иза. 1915-чу шарахь Итон-Кхаьллахь дуьнен чу ваьллачу Мохьмадан 24 шо хан яра иза редактор хIоттош. Делахь а, шена тIедехкинчу декхаршца тIех дика ларош чекхволуш вара. ТIом болалуш Нохч-ГIалгIайн КПСС-н обкомехь болх беш вара хьуьнаре жима стаг. Амма газетаца долу гергарло хер-м ца далийтира цо. 1942-чу шеран бIаьстенан юьххьехь Нохч-ГIалгIайн Республикера тIеман ара дIаяханчу 255-чу дошлойн полкан комиссар вара Имадаев Мохьмад. 255-чу полкан командир хиллачу Висаитов Мовладина тешаме накъост хилла, луьрачу тIемашкахула чекхваьлла ву иза. Майоран чинехь а хилла иза. Теркан аренашкара дIаболийна Ростовехула, Сталинградан йистошка кхаччалц тIемаш бина 255-чу дошлойн полко доьналла, майралла, бIаьхаллин хьуьнарш гойтуш. Дерриге а ЦIечу Эскарна санна, хала даьхкина хилла 1942-чу шеран аьхкенан денош 255-чу дошлойн полкана. Луьрачу тIемашкахь яхь дIа ца луш, луьра тIемаш беш мостагIчуьнгара цара схьаяьккхина Котельниково, Садовое, Цаца цIе йолу меттигаш. ТIемалойн дог-ойла ир-кара хIоттош хьалха ваьлла комиссар Имадаев Мохьмад хилла цу буьрсачу деношкахь. 1942-чу шеран 3–4-чу августехь Чилеково цIе йолчу меттехь бина 255-чу дошлойн полко тIаьххьара тIом. Цигахь чевнаш йина Висаитов Мовладина. Цигахь иштта еза чевнаш йина Имадаев Мохьмадна а. Чевнийн йозалло кхетамчуьра ваьккхина волуш, немцойн каравахар нисделла вайн турпалчу махкахочун, похIмечу журналистан Имадаев Мохьмадан. Ткъа хIара комиссар вуй хиъначу фашисташа 1942-чу шеран 5-чу августехь тоьпаш тоьхна яхь йолчу нохчийн кIантана, хьуьнаречу журналистана, дог майрачу бIаьхочунна Имадаев Мохьмадна.
ГАЗИЕВА Аза
№51, шот, хIутосург (май) беттан 7-гIа де, 2016 шо